Fazla mesai ücretinizin doğru ödenip ödenmediğini üç sayıyla kontrol edebilirsiniz: haftalık net çalışma saatiniz, saat ücretiniz ve bordrodaki zam katsayısı. Haftalık 45 saati aşan her saat saat ücretinin 1,5 katı, sözleşmenizdeki süre ile 45 saat arasında kalan her saat 1,25 katı ödenmelidir.
Bu yazı tutarı kendi elinizle bulmanız için hazırlandı. Üç farklı çalışma düzeninde hesap yapılıyor, bordroda hangi satırlara bakılacağı gösteriliyor ve eksik ödeme görürseniz atacağınız ilk yazılı adımlar sıralanıyor.
Fazla Mesai Sayılan Saatlerin Üç Sınırı
Kanun fazla çalışmayı haftalık 45 saati aşan çalışma olarak tanımlar ve her saati için normal saat ücretinin yüzde 50 fazlasını öngörür.[1] Sözleşmenizde haftalık süre 45 saatin altındaysa, o süreyi aşan ve 45 saate kadar olan saatler fazla sürelerle çalışma sayılır, zam oranı yüzde 25’tir.[2]
İkinci sınır günlüktür. İş Kanunu haftalık süreyi günlere farklı dağıtmaya izin verir ama günde 11 saati aşmamak şartıyla.[3] Yargıtay haftalık toplam 45 saati aşmasa bile günde 11 saati aşan çalışmaları da fazla çalışma olarak değerlendirir.[4]
Üçüncü sınır, saymaya hangi saatlerin girdiğidir. Ara dinlenmesi çalışma süresinden düşülür, yani 8 saat işyerinde kalmakla 8 saat çalışmış olmazsınız. Dinlenme süresi 7,5 saatten uzun işlerde 1 saat, 4 ile 7,5 saat arası işlerde yarım saattir.[5]
Fazla çalışma hesabında yarım saatten az süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler bir saat sayılır.[6] Bordroda bu yuvarlamanın uygulanıp uygulanmadığına bakın.
Saat Ücretinin Bulunması
Kanun saat ücretinin nasıl bulunacağını yazmaz. Uygulamada aylık brüt ücret 225’e bölünür, çünkü ay 30 gün ve haftalık 45 saat için günlük norm 7,5 saattir (30 x 7,5).
Aylık 33.750 TL brüt ücret alıyorsanız saat ücretiniz 33.750 / 225 = 150 TL eder. Fazla çalışmanın saati 150 x 1,5 = 225 TL, fazla sürelerle çalışmanın saati 150 x 1,25 = 187,50 TL olmalıdır.
Ücretinizin içinde düzenli ve sürekli ödenen prim ya da sabit ikramiye varsa saat ücretini yalnızca çıplak maaştan değil bu kalemlerle birlikte hesaplamak gerekebilir. Hangi ödemenin hesaba girdiği sözleşmenize ve ödemenin niteliğine bağlıdır, bordroda saat ücretiniz beklediğinizden düşük çıkıyorsa önce bu noktaya bakın.
Üç Çalışma Düzeninde Rakamlı Hesap
Aşağıdaki hesaplarda bölen 225, ay ise 52 hafta / 12 = 4,33 hafta kabul edilmiştir. Tutarlar brüttür, kesintiler sonradan düşer. Ücretler ve saatler örnek olarak seçilmiştir.
| Düzen | Haftalık net saat | Saat ücreti | Haftalık fazla | Haftalık tutar | Aylık brüt tutar |
|---|---|---|---|---|---|
| A: 45 saat sözleşme, Pazartesi-Cuma 08.00-19.00 (11 saat kalış, 1 saat ara) | 50 | 150,00 TL (33.750 / 225) | 5 saat x 1,5 | 1.125,00 TL | 4.875,00 TL |
| B: 45 saat sözleşme, Pazartesi-Cumartesi 08.30-17.30 (9 saat kalış, 1 saat ara) | 48 | 120,00 TL (27.000 / 225) | 3 saat x 1,5 | 540,00 TL | 2.340,00 TL |
| C: 40 saat sözleşme, Pazartesi-Cuma 08.30-19.00 (10,5 saat kalış, 1 saat ara) | 47,5 | 133,33 TL (30.000 / 225) | 5 saat x 1,25 ve 2,5 saat x 1,5 | 833,33 + 500,00 = 1.333,33 TL | 5.777,78 TL |
A düzeninde işyerinde günde 11 saat kalıyorsunuz ama 1 saati ara dinlenmesi olduğu için günlük net çalışmanız 10 saattir. Beş günün toplamı 50 saat eder ve 45’i aşan 5 saat 150 x 1,5 = 225 TL’den ödenir. B’de Cumartesi de çalışıldığı için günlük süre kısalsa bile haftalık toplam 48 saate çıkar.
C düzeni iki zam oranını bir arada gösterir. Sözleşmedeki 40 saat ile 45 saat arasındaki 5 saat yüzde 25 zamlı, 45’in üstündeki 2,5 saat yüzde 50 zamlıdır.
Bir örnek daha günlük sınırı gösterir. Haftada dört gün 8 saat, bir gün 13 saat çalışırsanız toplam 45 saattir ama 13 saatlik günün 2 saati 11 saat sınırını aşar. 150 TL saat ücretiyle bu 2 x 150 x 1,5 = 450 TL fazla çalışma demektir.
Kendi brüt ücretinizle denemek ve brütten nete geçişi görmek için fazla mesai hesaplama aracını kullanabilirsiniz.
Bordroda Bakılacak Satırlar
İşveren fazla çalışma ücretini ücret bordrosunda ve ücret hesap pusulasında ayrı bir kalem olarak göstermek zorundadır.[7] Satırın hiç olmaması ya da maaşın içine gömülmesi tek başına bir uyarı işaretidir.
| Bordroda bakılacak yer | Neyi karşılaştırırsınız | Uyarı işareti |
|---|---|---|
| Fazla mesai satırı | Ayrı kalem olarak yazılmış mı | Satır yok ya da ücrete dahil gösterilmiş |
| Saat sayısı | Kendi çizelgenizdeki aylık fazla saat toplamı | Sizin toplamınızdan az |
| Saat ücreti | Brüt ücret / 225 | Daha düşük bir bölenle bulunmuş saat ücreti |
| Zam katsayısı | 1,5 (fazla çalışma), 1,25 (fazla sürelerle çalışma) | Zamsız ya da yüzde 25 zamlı yazılmış saat |
| Dönem | Fazla çalışmanın yapıldığı ay | Birkaç ay sonraya yığılmış ödeme |
Aylık 20 saat fazla çalışma yapan ve saat ücreti 150 TL olan bir işçinin doğru brüt tutarı 20 x 150 x 1,5 = 4.500 TL‘dir. Aşağıdaki tablo aynı rakam üzerinde dört sık hatanın bordroya nasıl yansıdığını gösterir.
| Bordrodaki hata | Bordroya yazılan brüt tutar | Eksik kalan |
|---|---|---|
| Zam hiç uygulanmamış (20 x 150) | 3.000,00 TL | 1.500,00 TL |
| Zam yüzde 25 uygulanmış (20 x 150 x 1,25) | 3.750,00 TL | 750,00 TL |
| Saat 14 yazılmış (14 x 150 x 1,5) | 3.150,00 TL | 1.350,00 TL |
| Bölen 240 alınmış (saat 140,63 TL) | 4.218,75 TL | 281,25 TL |
Bordroyu imzalamadan önce fazla mesai satırını kontrol edin. Saat sayısı gerçeğinden azsa imzanın yanına "fazla çalışma saatlerim eksik gösterilmiştir" diye yazın ve bir nüshasını kendiniz saklayın.
Kendi Saat Kaydınızı Tutma Çizelgesi
İşverenin tuttuğu giriş-çıkış kayıtları her zaman sizin saatlerinizi göstermez. Bu yüzden her gün aynı gün içinde kendi notunuzu alın, bir hafta sonra hatırlamaya çalışmayın.
| Gün | Giriş | Çıkış | Ara dinlenmesi | Net çalışma |
|---|---|---|---|---|
| Pazartesi | 08.00 | 19.00 | 1 saat | 10 saat |
| Salı | 08.00 | 19.00 | 1 saat | 10 saat |
| Çarşamba | 08.00 | 20.00 | 1 saat | 11 saat |
| Perşembe | 08.00 | 19.00 | 1 saat | 10 saat |
| Cuma | 08.00 | 18.00 | 1 saat | 9 saat |
| Hafta toplamı | 50 saat (5 saat fazla) |
Çizelgeye girişten çıkışa kadar geçen saati, ara dinlenmesini ve o gün yapılan iş notunu yazın. Çalışma saatlerini gösteren yazışmaları (vardiya mesajı, iş talimatı) tarihli olarak saklayın.
Yargıtay bir bozma gerekçesinde, giriş-çıkış kayıtlarına göre hesap yapılırken 20 dakikaya kadar erken girişlerin, 25 dakikaya kadar geç çıkışların ve yasal ara dinlenme sürelerinin ayrıca değerlendirilmesini istemiştir.[8] Erken geldiğiniz ya da geç çıktığınız günlerde o sürede iş başında olup olmadığınızı da not edin.
Eksik Ödeme Görürseniz İlk Yazılı Adımlar
Fark bulduysanız sırasıyla şu adımları izleyin. Her adımı yazılı yapın ve kendi nüshanızı saklayın.
- Ücret hesap pusulasını ve bordroyu isteyin. İşveren ödeme sırasında fazla çalışma ücretini ayrı gösteren imzalı bir pusula vermek zorundadır.[9]
- Fazla çalışma saatlerini gösteren belgeyi isteyin. İşveren fazla çalışma saatlerini gösteren bir belge düzenleyip imzalı nüshasını özlük dosyanızda saklamakla yükümlüdür.[10]
- Farkı kendi hesabınızla yazılı bildirin. Dönemi, saat sayısını, saat ücretinizi ve eksik kalan tutarı bir tablo halinde e-posta ya da dilekçeyle işverene iletin.
- Cevap gelmezse noter ihtarnamesi çekin. İhtarname, talebinizin tarihini ve içeriğini belgelemenin en sağlam yoludur.
Bu adımlardan sonuç çıkmazsa uyuşmazlık, dava açmadan önce arabulucuya götürülür.[11] Ücret alacağında zamanaşımı beş yıldır, bu yüzden farkı ay ay listelemek eski dönemleri de kaybetmemenizi sağlar.[12]
Fazla Mesai Bordrosu Hakkında Sık Sorulan Sorular
Bu yazıdaki ücret ve saat rakamları örnek olarak seçilmiştir. Sözleşmeniz, toplu iş sözleşmeniz ve bordronuz sonucu değiştirebileceğinden, kendi dosyanızdaki bir uyuşmazlık için bir avukata danışmanız yerinde olur.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41/1 ve m.41/2 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41/3 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.63/2 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 01.11.2023 tarihli E.2023/14882 K.2023/16421 sayılı karar (aktarılan bozma gerekçesi) ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.68/1 ↩
- Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.5/2 ↩
- Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.10 ve 4857 sayılı İş Kanunu m.37/2 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 01.11.2023 tarihli E.2023/14882 K.2023/16421 sayılı karar (aktarılan bozma gerekçesi) ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.37 ↩
- Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.10 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32/son ↩