Engelli kontenjanı, elli veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör işvereninin işçilerinin yüzde üçü kadar engelli işçi çalıştırma borcudur[1]. Bu kontenjana girmek için tüm vücut fonksiyon kaybınızın en az yüzde kırk olduğunu sağlık kurulu raporuyla belgelemeniz gerekir. Kontenjanla işe girdikten sonra ücret, izin ve fesih bakımından diğer işçilerle aynı kurallara tabisiniz, ama işverenin size karşı birkaç ek borcu vardır.
Engelli Kontenjanına Girmenin Şartları
Kontenjanda sayılmanın ilk şartı rapordur. İŞKUR’un uyguladığı yönetmelik engelliyi, tüm vücut fonksiyon kaybının en az yüzde kırk olduğu sağlık kurulu raporu ile belgelenen kişi olarak tanımlar[2]. Tek hekimin verdiği rapor bu tanımı karşılamaz.
İkinci şart İŞKUR tescilidir. İşveren sizi İŞKUR aracılığı olmadan bulup işe aldıysa, işe başladığınız günden itibaren en geç on beş iş günü içinde durumu İŞKUR’a bildirip tescil ettirmek zorundadır[3]. Tescil yapılmazsa engelli statüsünde değerlendirilmezsiniz ve işveren kontenjanını sizinle doldurmuş sayılmaz.
Raporunuzda hangi işlerde çalışamayacağınız yazıyorsa işveren sizi o işlerde çalıştıramaz. Yer altı ve su altı işlerinde engelli işçi hiç çalıştırılamaz[4].
Aynı kişinin elinde farklı amaçlarla verilmiş birden çok oran bulunabilir. Kontenjan için bakılan “vücut fonksiyon kaybı”, erken emeklilikte SGK sağlık kurulunun tespit ettiği “çalışma gücü kaybı” ve vergi indirimindeki engellilik derecesi ayrı işlemlerdir. Birinde yüzde kırkı geçmeniz, diğerinde de aynı sonucu kendiliğinden doğurmaz.
Kontenjan Hesabı ve İşçi Sayısına Göre Tablo
Oran özel sektörde yalnız engelliler için yüzde üçtür. Kamu işyerlerinde yüzde dört engelli ve yüzde iki eski hükümlü ya da askerlikte terör olayında malul sayılmayacak şekilde yaralanan kişi çalıştırılır. Özel işverene eski hükümlü veya şehit yakını kotası m.30’da yer almaz.
Sayımda belirli ve belirsiz süreli bütün işçiler esas alınır, aynı ildeki işyerleri toplanır. Yönetmelik üç ayrıntı ekler: kısmi süreli işçiler çalışma sürelerine göre tam süreliye çevrilir, özel güvenlik görevlileri sayılmaz ve çalıştırılan engelli işçiler toplamdan düşülür[5]. Kesirde yarıma kadar olan kısım atılır, yarım ve üstü tama çıkar.
Aşağıdaki tablo, engelliler düşüldükten sonra kalan işçi sayısına göre özel sektör kontenjanını gösterir.
| Engelliler hariç işçi sayısı | Yüzde üç karşılığı | Kontenjan |
|---|---|---|
| 50 | 1,50 | 2 |
| 83 | 2,49 | 2 |
| 84 | 2,52 | 3 |
| 116 | 3,48 | 3 |
| 117 | 3,51 | 4 |
| 150 | 4,50 | 5 |
| 250 | 7,50 | 8 |
| 500 | 15,00 | 15 |
Örnek işyerinde 160 tam süreli işçi var, bunların 4’ü engelli, 8’i özel güvenlik görevlisi. Ayrıca haftada 22,5 saat çalışan 20 kısmi süreli işçi bulunuyor.
Kısmi süreliler 45 saatlik haftaya göre 10 tam süreli işçiye denk gelir ve taban 160 eksi 4 eksi 8 artı 10, yani 158 işçidir. Yüzde üçü 4,74 eder ve kontenjan 5 kişiye yuvarlanır. İşyerinde 4 engelli çalıştığı için bir kişilik açık vardır.
Tarım ve orman işlerinde eşik farklıdır. Bu işyerlerinde yükümlülük 51 veya daha fazla işçide başlar[6].
Kısmi Süreli Engelli İşçinin Kontenjana Sayılması
Kısmi süreli çalışan engelli işçi kontenjana süresi oranında sayılır. Haftada 22,5 saat çalışıyorsanız işverenin kontenjanında yarım kişi yerine geçersiniz. İki yarım süreli engelli, bir tam süreli kontenjanı karşılar.
Yönetmelik kısmi süreli istihdamı engellinin talebine bağlar ve işyerinde kısmi süreli çalışma düzeni bulunmasını arar[7]. Tam süreli çalışmak isterken size yalnız yarım gün teklif ediliyorsa bu, kontenjanı daha az kişiyle doldurma yolu olabilir. Kısmi süreli olarak çalışmaya başladıysanız da işveren, esaslı bir sebep olmadan size tam süreli emsalinizden farklı işlem yapamaz[8].
Çalışma Süresi, Fazla Mesai ve Uygun İş Borcu
Kanunda engelli işçiye özgü bir fazla mesai yasağı ya da gece çalışması yasağı bulunmaz. Gece çalışmasındaki 7,5 saat sınırı bütün işçiler için geçerlidir[9]. Sizi koruyan şey rapordur: sağlığınızın fazla çalışmaya elvermediği hekim raporuyla belgelenmişse, sözleşmede onay vermiş olsanız bile fazla çalışma yaptırılamaz[10].
Fazla mesai için verdiğiniz yazılı onayı da otuz gün önceden yazılı bildirimle geri alabilirsiniz[11]. Yönetmelik ayrıca işverenin, kanuni sürelerden az olmamak kaydıyla işe başlama ve bitiş saatlerini engellinin durumuna göre belirleyebileceğini söyler[12].
İşveren sizi meslek, beden ve ruhi durumunuza uygun işte çalıştırmak, işyerini ve araç gereci buna göre düzenlemek zorundadır. Engelliler Hakkında Kanun bu borcu “makul düzenleme” olarak adlandırır ve işverenler için zorunlu tutar[13].
Yargıtay, engelli kontenjanıyla girip bir yılı aşkın süre danışma ve tıbbi sekreterlik işinde çalışan işçinin temizlik işine verilmesini toplu iş sözleşmesine aykırı bularak işlemin hukuka aykırılığının tespitine hükmetmiştir[14]. Görev değişikliğine itiraz edip çalışmaya devam ederek tespit davası açmak, bu dosyada işçinin izlediği yoldur.
Yıllık İzin ve Engelliye Bağlı Ücretli İzinler
İş Kanunu engelli işçiye ek yıllık izin günü vermez. Yıllık izniniz kıdeminize göre 14, 20 ya da 26 gündür[15]. Daha uzun izin ancak iş sözleşmesi, personel yönetmeliği ya da toplu iş sözleşmesiyle doğar.
Engellilikle bağlantılı ücretli izin, çocuk üzerinden tanınır. En az yüzde yetmiş engelli ya da süreğen hastalığı olan çocuğunun tedavisi için işçiye, raporla ve ebeveynlerden yalnız biri kullanmak kaydıyla yılda on güne kadar ücretli izin verilir[16]. Çocuk engelli doğmuşsa doğum sonrası yarım çalışma şeklindeki ücretsiz izin 360 gün olarak uygulanır[17].
İş Güvencesi, Fesih ve Ayrımcılık Tazminatı
Engelli işçinin iş güvencesi genel kurala bağlıdır. Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerinde en az altı aylık kıdeminiz varsa, belirsiz süreli sözleşmenizin feshi geçerli sebebe dayanmak zorundadır[18]. Kontenjan yükümlülüğü elli işçide başladığı için kontenjanla çalışanların çoğu bu eşiği zaten aşmış bir işyerindedir.
Engellilik sebebiyle ayrım yapılamaz. Bu yasağa aykırı işlemde işçi, dört aya kadar ücreti tutarında ayrımcılık tazminatı ile yoksun kaldığı hakları isteyebilir[19]. İspat yükü önce işçidedir, ancak ihlali güçlü biçimde gösteren bir durum ortaya konunca işveren ihlal olmadığını ispatlamak zorunda kalır.
Bu ispat kolaylığı kendiliğinden işlemez. Engelli kadrosunda çalışan ve işe iade davasını kazanan bir banka çalışanının ayrımcılık ve manevi tazminat talebi, ayrımcılık ispatlanamadığı için reddedilmiş, Yargıtay bu kararı oy çokluğuyla onamıştır[20]. İşe iade kararı tek başına yetmeyebilir, emsal işçilerin bordroları ve olayları gören tanıklar ayrıca gerekir.
Kanunda iki hak daha işçiden yanadır.
- İşyerinde çalışırken engelli hale gelen işçiye kontenjanda öncelik tanınır (m.30/2).
- Malulen ayrılmak zorunda kalan ve maluliyeti sonradan ortadan kalkan işçi eski işyerine dönmek isterse, işveren onu boş yer varsa hemen, yoksa ilk boşalan işe almak zorundadır. Almazsa altı aylık ücret tutarında tazminat öder (m.30/5).
İdari Para Cezası ve Prim Teşvikinin İşçiye Etkisi
Kontenjanı doldurmayan işverene, çalıştırmadığı her engelli ve her ay için ayrı idari para cezası verilir[21]. Kanundaki tutar her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellendiği için güncel miktarı Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı duyurusundan kontrol edin. Bu para işçiye ödenmez, engellilerin işe yerleştirilmesi ve kendi işini kurması gibi projelerde kullanılır (m.30/7).
Kontenjan kapsamında çalışan engelli için işveren hissesine ait sigorta priminin, prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan kısmı Hazinece karşılanır[22]. Teşvik işverenin maliyetini düşürür, sizin bildirilen kazancınızı ya da prim gününüzü azaltmaz. Ücretiniz SGK’ya tam tutarıyla bildirilmeli ve işçi payınız da bu tutar üzerinden kesilmelidir.
Vergi İndirimi ve Engelli Erken Emekliliği
Engelli işçinin ücretinden her ay engellilik indirimi düşülür. Çalışma gücünün en az yüzde seksenini kaybeden birinci, yüzde altmışını kaybeden ikinci, yüzde kırkını kaybeden üçüncü derece engelli sayılır[23]. İndirim tutarları her yıl güncellendiği için bordronuzda doğru derecenin uygulanıp uygulanmadığına bakın.
Emeklilikte yaş şartı aranmayan bir yol vardır. SGK sağlık kurulunca çalışma gücü kaybı yüzde 50-59 bulunan sigortalı 16 yıl sigortalılık ve 4320 gün, yüzde 40-49 bulunan sigortalı 18 yıl sigortalılık ve 4680 gün ile yaşlılık aylığına hak kazanır[24]. İlk sigorta girişi 2008 öncesine dayananlarda gün ve yıl şartları geçiş hükümlerine göre farklılaşabilir.
Engelli Kontenjanı Hakkında Sık Sorulan Sorular
İşçilerin en sık sorduğu konular aşağıda.
Burada anlatılanlar engelli kontenjanının genel çerçevesidir. Raporunuzun türü, işyerindeki işçi sayısı ve sözleşmenizdeki hükümler sonucu değiştirebildiği için hak kaybına uğramadan önce somut durumunuzu bir avukata danışarak değerlendirin.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.30/1 ↩
- Yurtiçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmelik m.3/1-e (RG 25.04.2009) ↩
- Yurtiçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmelik m.13/2 ↩
- 4857 sayılı Kanun m.30/4, Yurtiçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmelik m.19 ↩
- Yurtiçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmelik m.11/1, 11/3, 11/6 ↩
- Yurtiçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmelik m.10/1-b ↩
- Yurtiçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmelik m.11/4 ↩
- 4857 sayılı Kanun m.5/2 ↩
- 4857 sayılı Kanun m.69/3 ↩
- İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.8/1-b ↩
- İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.9/2 ↩
- Yurtiçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmelik m.18/2 ↩
- 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun m.14/4 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2025/2363 K.2025/5489, 26.06.2025 ↩
- 4857 sayılı Kanun m.53 ↩
- 4857 sayılı Kanun Ek m.2/2 ↩
- 4857 sayılı Kanun m.74 ↩
- 4857 sayılı Kanun m.18/1 ↩
- 4857 sayılı Kanun m.5/1 ve 5/6 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2023/16312 K.2023/19867, 19.12.2023 ↩
- 4857 sayılı Kanun m.101 ↩
- 4857 sayılı Kanun m.30/6 ↩
- 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu m.31 ↩
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.28 ↩