İş sözleşmesi, çalışan kişinin işverenin yönetimi altında iş yapmayı, işverenin de ücret vermeyi kabul ettiği anlaşmadır. Üzerinde “iş sözleşmesi” yazan bir belge şart değildir. Çalışmanız bu özellikleri taşıyorsa kanun sizi işçi sayar.
Sözleşmenin adı değil çalışmanın niteliği belirleyicidir; “danışman” ya da “serbest çalışan” denmesi, fatura kesilmesi ya da yazılı sözleşme bulunmaması tek başına iş ilişkisini ortadan kaldırmaz. Yazılı sözleşme yoksa işveren işe başlamanızdan itibaren iki ay içinde çalışma koşullarını, ücreti ve ödeme dönemini gösteren bir belge vermelidir. Bildirilmeyen çalışma için hizmet tespiti davası, hizmetin geçtiği yılın sonundan itibaren beş yıl içinde açılır.
İçindekiler9 başlık
Kanunda İş Sözleşmesinin Yeri
Tanım, İş Kanunu’nun sekizinci maddesinin başında yer alır ve Türk Borçlar Kanunu’ndaki hizmet sözleşmesi tanımıyla örtüşür.[1][2] Aynı fıkra, sözleşmenin kanunda aksi yazılmadıkça özel bir şekle bağlı olmadığını da söyler.
Üç ölçü birlikte aranır: iş görme, ücret, bağımlılık. Biri eksikse ilişki iş sözleşmesi olmayabilir.
Ücret için rakamın baştan konuşulmuş olması gerekmez. İşin ücret karşılığı yapılmasının olağan sayıldığı hallerde ücret kararlaştırılmış kabul edilir.[3]
Sözleşmenin Adı Değil Çalışmanın Niteliği Belirler
Size “serbest çalışıyorsunuz”, “danışmansınız” ya da “fatura keseceksiniz” denmiş olabilir. Mahkeme bu etikete değil ilişkinin gerçek niteliğine bakar.
Hukuk Genel Kurulu, internet sitesi editörlüğü yapan bir kişinin hizmet tespiti davasında bunu ayrıntılı biçimde anlattı. Kararda, evden ve esnek çalışılsa bile ilişkinin “kendi adına bağımsız çalışmayı” aşıp aşmadığına bakılması, bağımlılığın esnek de olsa var olup olmadığının araştırılması gerektiği belirtildi.
Genel Kurul bu gerekçeyle Özel Daire bozmasına uyulması gerektiğine karar verdi ve dosyayı yeniden inceleme için ilk derece mahkemesine gönderdi. Yani karar sizi işçi ya da bağımsız çalışan ilan etmez, hangi soruların sorulacağını gösterir.[4]
Çalışmanızı Ölçen Beş Soru
Aşağıdaki tablo, aynı kararda mahkemenin araştırılmasını istediği noktaları beş soruya toplar. Cevaplarınızın çoğu ikinci sütuna düşüyorsa iş sözleşmesi ihtimali güçlenir.
| Soru | İş sözleşmesine işaret eder | Bağımsız çalışmaya işaret eder |
|---|---|---|
| İşi kim yönetiyor? | Talimat alır, işin kontrol edilmesine katlanırsınız | İşi kendi yönteminizle yapar, sonucu teslim edersiniz |
| İş ne zaman ve nerede yapılıyor? | Saat ve yer işverence belirlenir, düzenli ve her gün çalışılır | Zamanı ve yeri siz seçersiniz, iş tek seferliktir |
| Araç ve organizasyon kimde? | Araç gereç işverenindir, onun iş düzeni içinde çalışırsınız | Kendi ekipmanınız ve kendi iş düzeniniz vardır, gerekirse başkasını çalıştırırsınız |
| İşi reddedebilir misiniz? | Reddetmek ilişkiyi bozma riski taşır | Bir sonuç yaşamadan işi kabul etmeyebilirsiniz, başkalarına da hizmet verirsiniz |
| Ücret nasıl ödeniyor? | Düzenli aylık ya da gün esaslı ödeme, işin kazanç ve zararı sizi etkilemez | İş başına bedel ya da telif ücreti, riski siz üstlenirsiniz |
Tek soru sonucu belirlemez. Mahkeme bütün cevapları birlikte tartar ve her olayı kendi koşullarında değerlendirir.
İki Kısa Örnek
Ayşe bir kafede her gün sabah dokuzdan akşam altıya çalışıyor. Vardiyayı kafe sahibi yazıyor, önlüğü ve ekipmanı kafe veriyor, maaş ayın beşinde hesabına yatıyor. Sözleşme imzalamadıysa da bu tablo iş sözleşmesine işaret eder.
Murat bir tasarımcı. Aynı anda üç müşteriye logo çiziyor, kendi bilgisayarında ve istediği saatte çalışıyor, her işte ayrı fiyat konuşup fatura kesiyor. Burada bağımlılık zayıftır ve ilişki bağımsız çalışmaya daha yakındır. Evden çalışan işçilere ilişkin ayrıntılar evden çalışma yazısında yer alır.
Gerçek hayatta durum çoğu zaman bu iki ucun arasındadır. Bu yüzden tek bir ayrıntıya değil, çalışmanın bütününe bakılır.
Yazılı Sözleşme Yoksa Ne Olur
Sözleşme imzalamamış olmanız iş ilişkisini ortadan kaldırmaz. Yazılı şekil, süresi en az bir yıl olan sözleşmeler için zorunludur. Bu şekle uyulmamış olması da çalışmanızın iş ilişkisi sayılmasını engellemez.[5]
Sözleşme yazılı değilse işveren, işe başlamanızdan sonraki iki ayın sonuna kadar size bir bilgi belgesi vermelidir. Belgede çalışma koşulları, süre, ücret ve ödeme dönemi bulunur. Bir aya kadar süren belirli süreli işlerde bu belge istenmez.[6]
İşe başladığınız halde iki ay içinde böyle bir belge almadıysanız bunu yazılı olarak isteyin. Talebinizin tarihini gösteren bir mesaj ya da e-posta saklayın.
İş İlişkinizi Gösteren Belgeler
Çalışma olgusu her türlü delille ispatlanabilir. Hizmet tespiti davalarında mahkeme bordro, işyeri kayıtları ve tanık anlatımları gibi birçok kaynağa bakar ve kendiliğinden araştırma yapar.[7] Yine de sizin elinizdeki kayıtlar işi kolaylaştırır.
- İmzalı sözleşme, teklif mektubu ya da işe alım yazışması
- Maaşın yattığı banka hesabının dökümü
- Bordro ve ücret hesap pusulaları
- SGK işe giriş kaydı ve e-Devlet hizmet dökümü
- Çalışma saatlerini ve talimatları gösteren mesajlar, vardiya listeleri
- İşyeri kartı, kıyafet, e-posta hesabı, giriş çıkış kayıtları
- Birlikte çalıştığınız kişilerin adları ve iletişim bilgileri
Belgeleri kendi telefonunuza ve kişisel e-posta adresinize yedekleyin. İşten ayrıldıktan sonra işyeri hesaplarına erişiminiz kapanabilir.
İşverene Belge Talebi İçin Örnek Metin
Aşağıdaki kısa metni kendi bilgilerinize göre uyarlayıp e-posta ya da mesajla gönderebilirsiniz.
[Tarih] tarihinden beri [işyeri] işyerinde [görev] olarak çalışıyorum. 4857 sayılı İş Kanunu m.8 uyarınca çalışma koşullarımı, çalışma süremi, ücretimi ve ödeme dönemimi gösteren yazılı belgenin tarafıma verilmesini talep ederim. [Ad Soyad]
Gönderdiğiniz mesajın ekran görüntüsünü ve gönderim saatini saklayın.
İş Sözleşmesi Sayılmanın Sonuçları
Çalışmanız iş sözleşmesine dayanıyorsa işveren sizi sigortalı olarak bildirmek zorundadır. Hizmet akdiyle çalışanlar sigortalı sayılır ve işe giriş bildirgesi sigortalılık başlangıcından önce verilir.[8]
İş Kanunu hükümleri de uygulanır. Fazla çalışma, yıllık izin, ihbar ve kıdem tazminatı gibi haklar bu çerçevede doğar. Kanunun bazı işlerde uygulanmadığı istisnalar da vardır, örneğin ev hizmetleri.[9]
Bildirilmeyen çalışma için hizmet tespiti davası açılabilir. Süre, hizmetlerin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıldır.[10]
Sık Sorulan Sorular
Bu metin genel bilgidir, kendi çalışma düzeninizin değerlendirmesi için belgelerinizle birlikte bir hukukçuya danışmanız doğru olur.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.8/1 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.393/1 ↩
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu E.2022/1252 K.2024/72, gerekçe bölümü ↩
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu E.2022/1252 K.2024/72, 07.02.2024 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.8/2 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.8/3 ↩
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu E.2022/1252 K.2024/72, gerekçe bölümü ↩
- 5510 sayılı Kanun m.4/1-a ve m.8/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.4 ↩
- 5510 sayılı Kanun m.86/9 ↩