Günlük 11 saat sınırı aşıldığında, aşan her saat için normal saat ücretinizin yüzde elli fazlasını isteyebilirsiniz. Haftalık toplamınızın 45 saatin altında kalması bu hakkı ortadan kaldırmaz. Aşağıda sınırın nereden geldiğini, dört çalışma düzeninde kaç saatin zamlı ödenmesi gerektiğini ve ödeme yapılmazsa hangi kapıya gideceğinizi bulacaksınız.
Günlük 11 Saat Sınırının Kanuni Dayanağı
İş Kanunu haftalık 45 saati günlere farklı dağıtmaya izin verir, ama bir günün 11 saati aşmaması şartıyla.[1] Çalışma Süreleri Yönetmeliği aynı kuralı daha sert bir dille tekrarlar ve günlük sürenin “her ne şekilde olursa olsun” 11 saati aşamayacağını yazar.[2]
Bu 11 saate yemek ve dinlenme arası girmez. Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz, bu yüzden hesap işyerinde kaldığınız süreden değil, aradan arta kalan net süreden yapılır.[3] 7,5 saati aşan bir iş gününde kanunun öngördüğü en kısa ara 1 saattir.
Sözleşmenize “işçi günde 12 saat çalışmayı kabul eder” gibi bir madde konmuş olabilir. Sınır emredici olduğu için bu madde işvereni korumaz, aşan saatlerin karşılığı yine doğar.
11 Saati Aşan Sürenin Fazla Mesai Sayılması
Yargıtay, haftalık 45 saati aşmayan haftalarda da günlük 11 saati aşan sürenin fazla çalışma olduğunu kabul eder. Yönetmelik de bu sınırı aşan çalıştırmalarda fazla çalışma hükümlerinin uygulanacağını söyler.[4] Ücret tarafında fark yoktur, her saat yüzde elli zamlı ödenir.
Kart okuma kayıtlarında 07.15 girişli ve 20.04 çıkışlı günleri bulunan bir işçinin davasında bilirkişi kayıtları bir bütün olarak incelemiş, haftalık 45 saat aşılmadı diye talep reddedilmişti. Daire kararı bozdu ve kayıtların hafta hafta incelenmesini istedi:
“haftalık 45 saati aşan fazla çalışma veya haftalık 45 saati aşmasa da günlük 11 saati aşan çalışmaların fazla çalışma olduğu dikkate alınarak” (Yargıtay 9. HD, E.2023/9686 K.2023/15843, 25.10.2023)
O gün 1 saat ara düşülünce net süre 11 saat 49 dakika eder, yani 49 dakika sınırın dışında kalır. Tam 11 saat çalıştığınız gün ise sınır aşılmış sayılmaz.
Haftalık 45 Saat ile Günlük 11 Saatin İlişkisi
İki sınır birbirinden bağımsız denetlenir. Haftalık hesap toplam saate, günlük hesap her günün kendisine bakar ve birinin temiz çıkması diğerini temize çıkarmaz.
İşverenin en sık savunması denkleştirmedir: “Pazartesi uzun çalıştın, cuma erken çıktın.” Denkleştirme tarafların yazılı anlaşmasıyla kurulur ve kanun bu düzeni de günde 11 saati aşmamak koşuluna bağlar.[5] Yani denkleştirme haftalık fazlayı iki aylık ortalamaya yayabilir, ama 11 saati aşan saati silemez.
Dört Çalışma Düzeninde Günlük 11 Saat Hesabı
Aşağıdaki tabloda dört işçinin haftalık toplamı 45 saati geçmiyor, yani haftalık hesapta hiçbirinin fazla mesaisi çıkmıyor. Brüt aylık ücret 40.500 TL alındı, saat ücreti 40.500 / 225 = 180 TL, zamlı saat ücreti 270 TL. Saatler aradan sonraki net sürelerdir.
| Düzen | Günlük net saatler | Haftalık toplam | 11 saati aşan | Haftalık brüt | Yıl boyu sürerse |
|---|---|---|---|---|---|
| Depo, pazartesi sevkiyatı | 13 + 8 + 8 + 8 + 8 | 45 | 2 saat | 540 TL | 104 saat, 28.080 TL |
| Mağaza, dört gün | 12,5 + 12,5 + 12,5 + 7 | 44,5 | 4,5 saat | 1.215 TL | 234 saat, 63.180 TL |
| Şantiye, dört gün | 11 + 11 + 11 + 11 | 44 | 0 | 0 TL | 0 |
| Envanter sayımı | 14 + 14 + 8 + 8 | 44 | 6 saat | 1.620 TL | 312 saat, 84.240 TL |
Yıllık sütun, aynı düzenin izin haftaları düşülmeden 52 hafta sürdüğü varsayımıyla hesaplandı. Sayım düzeninde 312 saat, kanunun yılda 270 saatlik fazla çalışma tavanını da aşıyor.[6] Tavanın aşılması işverenin aykırılığıdır, aşan saatlerin ücretini düşürmez.
Haftalık toplamı ve aylık tutarı denemek için aşağıdaki aracı kullanabilirsiniz. 11 saati aşan günleri ise yukarıdaki gibi ayrıca sayın.
Şantiye örneğindeki gibi her gün tam 11 saat net çalışıyorsanız günlük sınır aşılmış olmaz. Ama aradan kısılan her 15 dakika net süreyi uzatır ve sınırın dışına taşır.
Sınırın Geçerli Olduğu ve Değiştiği İşler
Günlük 11 saat kuralı İş Kanunu’na tabi bütün işyerlerinde uygulanır, kamu kurumunda çalışan işçi de buna dahildir. Ev hizmetleri, 50 ve daha az işçili tarım ve orman işleri, deniz ve hava taşıma işleri ile üç kişinin çalıştığı esnaf işyerleri kanunun dışında kalır.[7] Bu işlerde Türk Borçlar Kanunu ya da kendi özel kanunu uygulanır.
Bazı işlerde sınır 11 saatten de aşağıdadır. Yer altı maden işlerinde günlük süre en çok 7,5 saattir ve arıza ya da olağanüstü hal dışında fazla çalışma yaptırılamaz.[8] 18 yaşını doldurmamış, gebe ya da kısmi süreli çalışan işçilere de fazla çalışma yaptırılamaz.[9]
Sınırın meşru olarak aşılabildiği iki dar hal vardır. Bir arıza ya da zorlayıcı sebep çıktığında işyerinin normal çalışmasını sağlayacak ölçüde fazla çalışma yaptırılabilir, seferberlikte ise süre Cumhurbaşkanı kararıyla uzatılabilir.[10] Her iki halde de aşan saatler zamlı ücretle ödenir.
Gece Çalışmasında 7,5 Saat Sınırı
Gece döneminde çalışan işçinin süresi 7,5 saati geçemez. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama-sondaj işlerinde işçinin yazılı onayıyla bu sınır aşılabilir.[11] Bu istisna yalnız gece sınırına aittir, günlük 11 saat kuralını gevşetmez.
Saat Kaydının İşverendeki ve Sizdeki İzi
Çalışma sürelerini belgelemek işverenin yükümlülüğüdür.[12] Fazla çalışma yaptırılan her işçi için saatleri gösteren bir belge düzenlenir, imzalı nüshası özlük dosyasında saklanır ve ödeme bordroda açıkça gösterilir.[13]
Kendi tarafınızda tutmanız gereken kayıt basittir. 11 saati aştığınız her günün tarihini, giriş ve çıkış saatini, ara verip vermediğinizi not edin ve o güne ait mesaj, e-posta ya da sevkiyat listesini saklayın. Çizelgeden saat çıkarmanın ayrıntılı yöntemi için çalışma çizelgesinden fazla mesai hesabı yazısına bakabilirsiniz.
Fazla çalışma için yazılı onayınızın alınmış olması gerekir.[14] Onay vermiş olmanız 11 saat sınırını kaldırmaz, yalnız fazla çalışmanın kendisini meşrulaştırır.
Şikayet Yolu ve Bordro Kontrolü
Bordroda fazla mesai satırı hiç yoksa ya da 11 saati aştığınız günler hiç sayılmamışsa ilk iş, ayın bordrosunu kendi notlarınızla karşılaştırmaktır. İmzaladığınız bordroda görünen fazla çalışmanın ödendiği varsayılır, bu yüzden eksik gördüğünüz bordroyu “fazla çalışmalarım eksik gösterilmiştir” şerhiyle imzalayın. Satır satır okuma için fazla mesai ücretiniz doğru ödenmiş mi, bordro kontrolü yazısı yol gösterir.
İşte çalışmaya devam ederken ALO 170 hattını arayabilir ya da Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına yazılı şikayette bulunabilirsiniz. İş müfettişi bireysel alacak başvurusunu ancak iş sözleşmeniz sürüyorsa inceler.[15] Müfettiş raporunun alacağa ilişkin kısmına taraflar 30 gün içinde iş mahkemesinde itiraz edebilir.[16]
Müfettiş ayrıca 63. maddeye aykırı çalıştırma için işverene idari para cezası uygulanmasının yolunu açar.[17] İşten ayrıldıysanız yol değişir: fazla mesai alacağı için dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur ve alacak 5 yılda zamanaşımına uğrar.[18]
Ücreti ödenmeyen fazla çalışma, sözleşmeyi haklı nedenle feshetme sebebidir.[19] Ücreti ödenen 11 saat aşımında ise Yargıtay bir şart daha arar:
“Kural olarak yasak çalışma yaptırılması, işçiye haklı nedenle fesih hakkı verir. Bununla birlikte ücreti ödenerek yaptırılan yasak çalışmanın haklı nedenle fesih sebebi yapılabilmesi için, işçinin bu tür bir çalışmaya zorlanması gerekir.” (Yargıtay 9. HD, E.2026/972 K.2026/3084, 13.04.2026)
Kararda işçinin, 11 saati aşan çalışmayı bundan sonra kabul etmeyeceğini işverene bildirmesine rağmen zorlanması aranıyor. Fesih ihtarnamesine dayandığınız sebeplerin tamamını yazın, çünkü aynı dosyada ihtarnamede geçmeyen sebep sonradan dikkate alınmadı.
Günlük 11 Saat Sınırı Hakkında Sık Sorulan Sorular
İşçilerin 11 saat kuralıyla ilgili en çok sorduğu beş noktayı kısa cevaplarla topladık.
Bu sayfadaki saatler ve ücretler yöntemi göstermek için seçilmiş örneklerdir. Toplu iş sözleşmeniz, denkleştirme belgeniz ya da işyeri kayıtlarınız sonucu değiştirebileceği için kendi durumunuzu bir avukatla konuşmanız yerinde olur.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.63/2 ↩
- İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.4 ↩
- İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.3 ↩
- İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.4/4, 4857 sayılı İş Kanunu m.41 ↩
- İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.5 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41/8 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.4 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.63/1, m.41 ↩
- İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.8 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.42, m.43 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.69/3 ↩
- İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.9 ↩
- İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.10 ↩
- İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği m.9 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.91/2 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.92/3 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.104 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3, 4857 sayılı İş Kanunu m.32 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.24/II-e ↩