Toplu iş sözleşmesi (TİS), işyerindeki ücret, zam, ikramiye ve izin gibi şartları sendika ile işveren arasında yazılı olarak belirleyen, süresi en az bir, en çok üç yıl olan sözleşmedir.[1] İş sözleşmenizde yazanın altında kalan her hüküm, TİS’teki karşılığıyla değişir.
Sözleşmeyi işçi adına yetkili sendika imzalar; sendikanın işkolundaki işçilerin yüzde birini, işyerinde ise çalışanların yarısından fazlasını üye yapmış olması gerekir. Taraf sendikanın üyeleri sözleşmeden yararlanır, üye olmayan işçi ise dayanışma aidatı ödeyerek yararlanabilir. İş sözleşmesiyle TİS çelişirse işçi lehine olan hüküm uygulanır; TİS sona erse bile ücretiniz düşmez, iş sözleşmesine ilişkin hükümler yenisi yürürlüğe girene kadar sürer.
İş Sözleşmesiyle TİS Arasındaki Fark
İş sözleşmesini siz ve işveren imzalarsınız. TİS’i ise işçi adına yetkili sendika imzalar, sizin ayrıca imzanız aranmaz.
| Konu | İş sözleşmesi | Toplu iş sözleşmesi |
|---|---|---|
| Taraflar | Tek işçi ve işveren | İşçi sendikası ile işveren ya da işveren sendikası |
| Şekil | Kural olarak serbest | Yazılı şart |
| Süre | Belirli ya da belirsiz | En az bir, en çok üç yıl |
| Kimi kapsar | Yalnız imzalayan işçiyi | Taraf sendikanın üyelerini |
Aralarında çelişki çıkarsa işçi lehine olan hüküm uygulanır. İş sözleşmeniz TİS’ten düşük bir ücret yazıyorsa TİS geçer, iş sözleşmeniz daha yüksek bir ücret yazıyorsa o geçer.[2]
Sözleşme süresi imzadan sonra uzatılamaz, kısaltılamaz ve erken bitirilemez.[3]
Sözleşmeyi Yapabilecek Sendika
Her sendika her işyeri için sözleşme yapamaz.
İki sayı aranır. Sendikanın kendi işkolundaki işçilerin yüzde birini üye yapmış olması gerekir. Bunun yanında başvuru gününde işyerinde çalışanların yarısından fazlası, işletme sözleşmesinde ise yüzde kırkı sendikaya üye olmalıdır.[4]
Sendika şartları taşıdığını Bakanlığa başvurarak tespit ettirir. Bakanlık sayımı üyelik bildirimlerine ve SGK işçi kayıtlarına göre yapar.[5]
SGK’ya yasal süresinde bildirilmemiş işe giriş ya da çıkışlar yetki hesabında dikkate alınmaz. Kayıt dışı çalışan işçinin üyeliği sendikanın yetki sayısına yazılmaz.[6]
Kuruluştan İmzaya Adım Adım Yol
- Yetki başvurusu. Sendika Bakanlığa başvurur. Bakanlık tespit yazısını altı iş günü içinde taraflara bildirir.[7]
- İtiraz. Taraflar tespit yazısına tebliğden itibaren altı iş günü içinde mahkemede itiraz edebilir. İtiraz edilmezse Bakanlık yetki belgesini verir.[8]
- Çağrı. Yetki belgesinin alındığı günden sonraki on beş gün içinde taraflardan biri öbürünü masaya çağırır. Çağrı yapılmazsa belge geçersiz olur.[9]
- İlk toplantı. Taraflar çağrının tebliğinden itibaren altı iş günü içinde toplantı yerini ve gününü belirler. Sendika, çağrıdan sonraki otuz gün içinde ilk toplantıya gelmezse yetkisi düşer.[10]
- Görüşme. Görüşme süresi ilk toplantıdan itibaren altmış gündür.[11]
- İmza ve ilan. Anlaşma çıkarsa dört nüsha imzalanır, iki nüsha altı iş günü içinde görevli makama teslim edilir. İşveren metni işçilerin görebileceği yere asar.[12]
Anlaşma Çıkmazsa Ne Olur
Taraflar altmış günde anlaşamazsa uyuşmazlık altı iş günü içinde görevli makama bildirilir. Bildirilmezse sendikanın yetkisi düşer.[13]
Sonraki aşamalar şöyle sıralanır.
- Görevli makam resmi listeden bir arabulucu atar. Arabulucunun görevi on beş gün sürer ve taraflar anlaşırsa en çok altı iş günü uzatılabilir.[14]
- Arabulucu uzlaştıramazsa uyuşmazlık tutanağı tebliğ edilir. Tebliğden itibaren altmış gün içinde grev kararı alınabilir; karar yine bu süre içinde, altı iş günü önceden karşı tarafa bildirilen tarihte uygulamaya konulabilir.[15]
- Grev kararının ilan edildiği tarihte işyerinde çalışan işçilerin en az dörtte biri, ilan tarihinden itibaren altı iş günü içinde yazılı başvurursa grev oylaması yapılır. Oylamaya katılanların salt çoğunluğu grev istemezse karar uygulanamaz.[16]
- Taraflar anlaşarak özel hakeme gidebilir. Grev ve lokavtın yasak olduğu işlerde ise Yüksek Hakem Kurulu karar verir ve bu karar TİS hükmündedir.[17]
Şehir şebeke suyu, elektrik, doğal gaz, hastaneler ve kamu kuruluşlarınca yürütülen itfaiye gibi sayılan işlerde grev ve lokavt yapılamaz. Bu işyerlerinde uyuşmazlık Yüksek Hakem Kuruluna gider.[18]
Sözleşmeden Hangi Tarihte Yararlanırsınız
TİS’ten kural olarak taraf sendikanın üyeleri yararlanır. Sözleşme imzalanırken üye olanlar yürürlük tarihinden, imzadan sonra üye olanlar ise üyeliklerinin sendikaca işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır.[19]
Sendikaya üye değilseniz de yararlanabilirsiniz, ancak bunun yolu dayanışma aidatıdır. Aidat, sendikanın üyelik aidatını aşamaz ve yararlanma talep tarihinden başlar.[20]
Geriye etkili sözleşmelerde iş biraz karışır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, geriye etkili TİS’ten yürürlük tarihinden yararlanmak isteyen işçinin hem imza tarihinde hem yürürlük tarihinde taraf sendikaya üye olması ve yürürlük tarihinde o işyerinde çalışması gerektiğini belirtmiştir.[21]
| Örnek durum | Yararlanma başlangıcı |
|---|---|
| TİS 1 Ocak’a geriye etkili, 10 Mart’ta imzalandı. Üyelik 1 Aralık’tan beri sürüyor, 1 Ocak’ta işyerinde çalışıyorsunuz. | 1 Ocak |
| Aynı TİS. Üyeliğiniz 1 Şubat’ta başladı ve imzada hala üyesiniz. | 1 Şubat |
| Aynı TİS. 1 Şubat’ta üye oldunuz, imzadan önce 20 Şubat’ta işten ayrıldınız. | 1 Şubat’tan 20 Şubat’a kadar (üyelik tarihinden iş sözleşmesinin bittiği güne kadar)[22] |
Aynı kararda sendikadan çekilmenin, sendikaya bildirimden bir ay sonra geçerli olduğu da hatırlatılmıştır. Yani çekildiğinizi bildirdiğiniz gün TİS hakkınız bitmez, bir ay daha sürer.[23]
Elinizdeki Sözleşmede Bakılacak Yerler
Metin işyerinde asılı olmalıdır. Sendikanızdan da bir nüsha isteyebilirsiniz. Okurken şu sırayı izleyin.
- Yürürlük ve bitiş tarihi. Hangi dönemi kapsadığını ve geriye etkili olup olmadığını bulun.
- Zam maddesi. Zamın oran mı, sabit tutar mı olduğunu ve hangi aylarda ödeneceğini not edin.
- Ek ödemeler. İkramiye, yakacak, bayram ve yardım kalemlerinin şartlarına bakın.
- Kıdem ve izin hükümleri. Kanundaki haktan fazlasını veriyorlarsa sözleşme uygulanır.
- Bordro karşılığı. Her kalemi bordronuzdaki satırla eşleştirin. Eşleşmeyen kalem, eksik ödeme ihtimalidir.
Ödenmeyen TİS alacağı için dava açarsanız, işletme kredilerine uygulanan en yüksek faiz oranı, temerrüt tarihinden itibaren işler.[24]
Sözleşme Bittikten Sonra
TİS sona erdiğinde ücretiniz eski seviyesine düşmez. Sona eren sözleşmenin iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, yenisi yürürlüğe girene kadar iş sözleşmeniz içinde devam eder.[25]
Sendika, yeni sözleşme için yetki başvurusunu eski sözleşmenin bitmesinden önceki son yüz yirmi gün içinde yapabilir. Yeni metin yine de eskisi bitmeden yürürlüğe girmez.[26]
İşyeri devredilirse de haklarınız korunur. Devralan işverenin kendi TİS’i yoksa eski işyerindeki TİS, yeni bir sözleşme yapılana kadar sürer.[27]
Toplu İş Sözleşmesi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Bu yazı genel bilgi içindir. Sözleşmenizin kapsamı ve alacak durumunuz dosyanıza göre değişir, ayrıntı için bir avukata danışmanız yerinde olur.
Kaynaklar
- 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu m.35/1-2 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.36/1 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.35/2 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.41/1 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.41/7, m.42/1 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.42/4 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.42/2 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.43/1, m.44/1 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.46/1-2 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.47/1-2 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.47/3 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.48/1-2 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.49/1 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.50/1, m.50/3 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.60/1 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.61/1, m.61/3 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.51/2, m.52/1 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.62/1 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.39/1-2 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.39/4-5 ↩
- Y. 9. HD E.2025/9462 K.2025/10438 (26.12.2025), bozma, oy birliği ↩
- 6356 sayılı Kanun m.39/3 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.19/3 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.53/2 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.36/2 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.35/4 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.38/1 ↩