Zorla fazla mesai, işverenin onayınızı almadan ya da onayınız varken itirazınızı dinlemeden “kalacaksın” diye baskıyla yaptırdığı fazla çalışmadır. Elinizde bu baskıyı gösteren bir kayıt yoksa hakkınız kağıt üzerinde kalır.
Fazla saatlerle çalışma kanunen işçinin onayına bağlıdır; itirazınıza rağmen sürdürülen baskı, sözleşmeyi bildirim süresini beklemeden haklı nedenle feshetme hakkı verir. Bu hak olayı öğrendiğiniz günden itibaren altı iş günü içinde kullanılır; haklı fesihte kıdem tazminatı alınır, ihbar tazminatı doğmaz.
İçindekiler9 başlık
Baskının Hukuki Zemini
Kanun fazla saatlerle çalışmayı işçinin onayına bağlar.
“Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir.” 4857 sayılı İş Kanunu m.41
Arıza, acele makine işi ya da zorlayıcı sebep gibi dar istisnalar ayrıdır ve onay aranmaz.[1] Sipariş yoğunluğu, personel eksikliği ya da “müşteri bekliyor” bu istisnalara girmez.
Baskıyla çalıştırılmış olmanız, o saatlerin zamlı ücretini almanıza engel değildir. Onaysız fazla çalışma yaptıran işverene ayrıca idari para cezası öngörülmüştür, ancak bu ceza işverene kesilir ve alacağınızı etkilemez.[2]
Baskının Biçimine Göre Delil Tablosu
Zorlama her zaman “bugün kalıyorsun” cümlesiyle gelmez. Aşağıdaki tabloda dört yaygın baskı biçimi, her biri için ele geçirilebilecek delil ve o delilin zayıf yanı yer alıyor.
| Baskı biçimi | İşe yarayan delil | Zayıf yan |
|---|---|---|
| Sözlü emir, “kalmazsan çıkarız” tehdidi | O sırada yanınızda olan iş arkadaşı tanığı, sonradan yazdığınız e-posta | Tanık hala aynı işverenin yanında çalışıyorsa çekinebilir |
| Grup mesajı ya da e-postayla emir | Ekran görüntüsü, tarih ve gönderen aynı karede | Telefonu teslim ederseniz kayıt kaybolur, yedeği alınmalı |
| Kapının kilitlenmesi, servisin erken kalkması | Servis çizelgesi, kart okutma ve kamera kayıt talebi | Kamera kaydı kısa sürede silinebilir, hemen yazılı talep gerekir |
| Kalmayana düşük performans notu, prim ya da terfi kaybı | Önceki ve sonraki değerlendirme formları, prim bordrosu karşılaştırması | Bağlantıyı tanık ya da yazışma olmadan kurmak zordur |
Gizli ses kaydı tek başına güvenilecek bir yol değildir. Hukuka aykırı elde edilen delil mahkemece karara esas alınmayabilir, o yüzden sesle başlayan her olayı aynı gün yazıya çevirmek daha sağlam sonuç verir.
Sözlü Emri Aynı Gün Yazıya Çevirmek
İşveren yazılı emir vermiyorsa kaydı siz oluşturursunuz. Amirinize ya da insan kaynaklarına, olaydan sonra aynı gün şu içerikte kısa bir e-posta gönderin: tarih ve saat, emri veren kişi, ne söylediği, yanında kimin olduğu ve fazla çalışmayı kabul etmediğiniz. İşverenden yazılı bir politika bildirimi gelmişse teslim alma ve cevap yazma için işyeri politikası bildirimi örneğine göz atın.
E-posta suçlayıcı olmamalı, olguyu yazmalıdır.
Örneğin “Bugün 17.40’ta X Bey, bu akşam 21.00’e kadar kalmamı, aksi halde sonuçlarını bileceğimi söyledi. Fazla çalışmayı kabul etmediğimi bildiririm.” cümlesi yeterlidir. Cevap gelmese de gönderildiği kayıt altındadır. Bu mesajı iş telefonundan atacaksanız, işverenin telefonu isteme ihtimaline karşı hazırlık için işveren WhatsApp mesajlarını okuyabilir mi yazısına bakın.
Gönderimi şirket e-postasından yaptıysanız kopyasını kendinize de yönlendirin. Hesabınız kapatılırsa kanıtınız da gider.
Zorlama Döneminin Mesai Çizelgesi
Baskıyı gösteren kayıt ile fiili çalışmayı gösteren kayıt ayrı tutulur. Her zorlama olayı için gün, çıkış saati, emri veren kişi ve elinizdeki kanıt tek satırlık bir çizelgeye yazılır.
Alacak tarafı basit bir hesapla görülebilir. Aşağıdaki rakamlar varsayımsal bir örnektir, kendi bordronuzdaki brüt ücreti ve haftalık saatinizi koyarak yeniden hesaplayın.
- Aylık brüt ücret 40.000 TL, aylık 225 saat esasıyla saatlik ücret 177,78 TL
- Yüzde elli zamlı fazla çalışma saati 266,67 TL
- Haftada 8 saat zorla fazla çalışma, 12 hafta boyunca 96 saat, brüt karşılığı 25.600 TL
Yıllık fazla çalışma toplamı 270 saati aşamaz.[3] Örnekteki 96 saat bu sınırın altındadır, yani sorun sınır aşımı değil onaysız ve baskıyla yaptırılmış olmasıdır.
Haklı Nedenle Fesih Yolu
İşçi, işverenin çalışma şartlarını uygulamaması ya da gözdağı vermesi halinde sözleşmeyi bildirim süresini beklemeden feshedebilir.[4] “Kalmazsan işine son veririm” demek gözdağı, onaysız ve sürekli fazla çalıştırmak çalışma şartlarının uygulanmamasıdır.
Tek seferlik bir talep çoğu zaman feshe yetmez, uygulamada aranan sürekliliktir ve itirazınıza rağmen sürdürülen baskıdır. İtirazınızı yazıyla bildirmiş olmanız bu yüzden fesih savunmasının omurgasıdır. Fazla çalışma onayını daha önce verdiyseniz geri alma yolu için onay geri alma yazısına bakın.
Fesih hakkı, olayı öğrendiğiniz günden başlayarak altı iş günü ve her halde olaydan itibaren bir yıl içinde kullanılır.[5] Eski bir olaya dayanıp son zorlamayı hesaba katmamak süreyi kaçırma riski taşır.
Fesih Bildiriminin Sırası
Fesih bildirimi yazılı olur ve süre dolmadan işverene ulaşmalıdır. Noter ihtarnamesi tebliğ tarihini belgelediği için en sağlam yoldur.
- Zorlama olayını ve tarihini kısa e-postayla kayda geçirin.
- Kanıtların yedeğini işyeri dışında bir yere alın.
- Altı iş günü içinde, olay ve gerekçe açık yazılmış fesih bildirimini gönderin. Hafta tatili ve genel tatil günleri iş günü sayılmaz.
- Bildirimde yalnız “baskı” demeyin, hangi tarihte kimin ne dediğini ve itirazınızı yazın. Sonradan eklenen gerekçelerin kabulü zorlaşabilir.
- Fesihten sonra kıdem tazminatı ve işçilik alacakları için arabuluculuğa başvurun.
Fesihten Sonra Doğan Alacaklar
Haklı nedenle fesheden işçi kıdem tazminatını alır, ihbar tazminatı ise doğmaz çünkü sözleşmeyi bizzat siz sonlandırdınız. Ödenmeyen fazla çalışma ücreti, kullanılmayan yıllık izin ve diğer işçilik alacakları ayrıca istenir.
Alacak ve tazminat davalarından önce arabuluculuğa başvurmak dava şartıdır. Fesih haklı bulunmazsa kıdem tazminatı kaybedilir, bu yüzden fesihten önce kanıtların fesih gerekçesini taşıyıp taşımadığına bakılmalıdır.
Baskı Altındaki İşçi İçin Kontrol Listesi
- Onay verdiyseniz de, vermediyseniz de itirazınızı yazılı bildirdiniz mi?
- Her zorlama olayı için tarih, saat ve emri veren kişi kayıtta var mı?
- Kanıtların bir kopyası işyeri dışında mı?
- Olaya tanık olan en az bir kişi biliniyor mu?
- Fazla çalışma saatleri çizelgede ayrı satır olarak tutuluyor mu?
- Feshe karar verdiyseniz altı iş günü sayacı başladı mı?
Kayıtlarınız, hangi sürenin işlediği ve kıdem tazminatının doğup doğmadığı dosyaya göre değişir. Fesih bildirimi göndermeden önce dosyanızı bir avukata göstermeniz yanlış gerekçeyle hak kaybı riskini azaltır.
Zorla Fazla Mesai Hakkında Sık Sorulan Sorular
Aşağıdaki sorular baskı altında çalışan işçilerin en sık sorduğu konuları cevaplıyor.
Bu yazı genel bilgidir, dosyanıza özgü bir değerlendirme için fesih bildirimini göndermeden önce bir avukata danışın.