Çalışan anne hakları gebeliğin sağlık kuruluşu belgesiyle işverene bildirilmesiyle başlar ve çocuk ilköğretim çağına gelene kadar sürer. Gebelik boyunca muayeneler için ücretli izin verilir, gebe işçi gece çalışmaya zorlanamaz; doğum izni doğumdan önce 8, sonra 16 hafta olmak üzere toplam 24 haftadır.
İzin bitince ücretsiz izin, yarım çalışma ve kısmi süreli çalışma seçenekleri yazılı taleple kullanılır; yarım çalışma ödeneği için analık izninin bitiminden itibaren 30 gün içinde başvurulur. Çocuk bir yaşına gelene kadar günde 1,5 saat süt izni verilir ve gebelik ya da doğum geçerli fesih nedeni sayılmaz.
Gebeliğin İşverene Bildirilmesi
Yönetmeliğe göre gebe çalışan, gebeliğini bir sağlık kuruluşundan aldığı belgeyle işverene bildirir.[1] Bildirim sözlü kalırsa işveren sonradan “haberimiz yoktu” diyebilir, bu yüzden imzalı ya da e-postayla bildirin.
Bildirim yalnızca nezaket değildir, korumanın başlangıç tarihidir. İşveren bildirimden sonra risk değerlendirmesi yapar ve sonucu size anlatır. Kimyasal, ağır kaldırma ya da uzun ayakta çalışma gibi riskler çıkarsa çalışma koşullarınız değiştirilir, bu mümkün değilse başka işe aktarılırsınız.[2]
Gebelik Boyunca Muayene İzni, Hafif İş ve Gece Yasağı
Kanun, gebelik süresince periyodik kontroller için ücretli izin verilmesini şart koşar.[3] Kanun günü ya da saati sınırlamaz, bu nedenle randevu belgesini ya da hastane çıkış belgesini işverene vermek en sağlam yoldur.
Hekim raporu sağlığınıza uygun daha hafif işi gerekli görürse bu işte çalıştırılırsınız ve ücretinizden kesinti yapılamaz. Aktarılacak iş yoksa isteğiniz halinde ücretsiz izinli sayılırsınız ve bu süre yıllık izin hesabına katılmaz.[4]
Gece çalışması için sınır, gebeliğin sağlık raporuyla tespit edildiği tarihte başlar. Bu tarihten doğuma kadar gece çalışmaya zorlanamazsınız, gebe ya da emziren çalışan günde 7,5 saatten fazla da çalıştırılamaz.[5]
Doğumdan Önceki Sekiz Haftanın Hesabı
Doğum izni doğumdan önce 8, doğumdan sonra 16 hafta olmak üzere 24 haftadır. Çoğul gebelikte doğum öncesi süreye 2 hafta eklenir.[6]
Sağlık durumunuz uygunsa ve doktor onaylarsa, doğuma 2 haftaya kadar çalışabilirsiniz. Çalıştığınız bu günler doğum sonrası izne eklenir. Erken doğum yaparsanız kullanamadığınız doğum öncesi günler de sonraya aktarılır.
| Tahmini doğum 15 Mart | Hesap |
|---|---|
| Doğum öncesi izin başlangıcı | 8 hafta = 56 gün önce, 18 Ocak |
| Doktor onayıyla çalışma seçeneği | Doğuma 14 gün kala, 1 Mart’a kadar çalışılabilir |
| Normal doğum sonrası izin | 16 hafta = 112 gün |
| 14 gün çalışılırsa doğum sonrası izin | 112 + 14 = 126 gün |
Hekim raporuyla bu süreler işin özelliğine ve sağlığınıza göre artırılabilir. Doğum izni yıllık izin hakkında çalışılmış gibi sayılır.[7]
İzin Bitince Üç Ayrı Yol
24 haftanın sonunda önünüzde birbirinden farklı üç hak vardır ve hiçbiri otomatik başlamaz. İşe dönüşte neyin nasıl istenebileceğini doğum sonrası işe dönüş yazısında ayrıca bulabilirsiniz. Her biri için yazılı talep gerekir.
- Ücretsiz izin: isteğiniz halinde 6 aya kadar, çoğul gebelikte 26 haftalık sürenin sonunda başlar.
- Yarım çalışma: haftalık sürenin yarısı kadar ücretsiz izin, ilk doğumda 60, ikinci doğumda 120, sonrakilerde 180 gün. Çoğul doğumda 30 gün eklenir, engelli doğumda 360 gün olur.
- Kısmi süreli çalışma: ebeveynlerden biri, çocuk ilköğretim çağına girdiği tarihi izleyen ay başına kadar talep edebilir.
Yarım çalışma süresince süt izni hükümleri uygulanmaz.[8] Kısmi çalışma talebi işveren tarafından karşılanır ve geçerli fesih nedeni sayılmaz, ancak geçiş ya da tam zamana dönüş için en az bir ay önce yazılı bildirmeniz gerekir. Eşiniz çalışmıyorsa bu hakkı kullanamazsınız.[9]
Yarım çalışma ödeneği için doğumdan önceki son üç yılda en az 600 gün işsizlik sigortası primi bildirilmiş olmalı ve analık izninin bittiği tarihten itibaren 30 gün içinde Kuruma başvurulmalıdır. Ödeneğin günlük tutarı günlük brüt asgari ücrete eşittir.[10]
İşe Dönüş Günü: Rapor, Süt İzni ve Çalışma Süresi
Doğum izninin bitiminde ve işe başlamadan önce, çalışmanıza engel bir durum olmadığını gösteren rapor gerekir. Rapor sakınca bildirirse belirtilen süre ve işlerde çalıştırılamazsınız.[11]
Çocuk bir yaşına gelene kadar günde toplam 1,5 saat süt izni kullanırsınız. Saatleri ve kaça bölüneceğini siz belirlersiniz, süre günlük çalışma süresinden sayıldığı için ücretiniz düşmez.[12]
Doğumu izleyen bir yıl boyunca gece çalıştırılamazsınız. Bir yıl dolduktan sonra da sağlık raporu sakınca bildirirse gece çalışma yasağı rapordaki süre boyunca sürer.[13]
Emzirme Odası ve Kreş Hakkı
İşyerindeki kadın çalışan sayısı belirler. 100-150 kadın çalışanı olan işyerinde işveren, işyerine en çok 250 metre uzaklıkta emzirme odası kurmak zorundadır, 150’den çok kadın çalışan varsa 0-6 yaş için kreş (yurt) şarttır.[14]
Sayıma aynı belediye ve mücavir alandaki bütün işyerleri girer. Kurulum ve işletme giderlerinin tamamı işverene aittir.[15]
Gebelik ve Doğum Nedeniyle Fesih Yasağı
Hamilelik ve doğum, otuz ve daha fazla işçi çalıştıran işyerinde altı ayı dolduran işçi için geçerli fesih nedeni sayılmaz. Kanun, doğum izni sürelerinde işe gelmemeyi de açıkça geçerli neden dışında tutar.[16]
İşyeri bu eşiğin altında kalsa bile gebelik nedeniyle farklı işlem yapılamaz. Ayrımcılık halinde dört aya kadar ücret tutarında tazminat ve yoksun kalınan haklar istenir. Ayrımcılığı güçlü biçimde gösteren somut olguyu (örneğin bildirimden birkaç gün sonra gelen fesih) ortaya koyarsanız, ispat yükü işverene geçer.[17]
İşe iade yolunda fesih bildiriminden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmanız gerekir. Bu süre kaçarsa dava hakkı da düşer.[18]
Dönem Dönem Kontrol Tablosu
Aşağıdaki tablo her dönemde yapacağınız işi ve işverene vereceğiniz belgeyi bir arada gösterir.
| Dönem | Yapılacak iş | Belge |
|---|---|---|
| Gebelik tespiti | İşverene bildirim | Sağlık kuruluşu belgesi |
| Gebelik süresi | Muayene izni, gerekirse hafif iş | Randevu belgesi, hekim raporu |
| Doğuma 8 hafta kala | Doğum izni ya da onaylı çalışma | Doktor onayı |
| Doğumdan sonra | Doğum bildirimi, ücretsiz izin ya da yarım çalışma talebi | Doğum belgesi, yazılı dilekçe |
| Doğum izni bitişi | Yarım çalışma ödeneği için başvuru (30 gün) | Kuruma başvuru |
| İşe başlama | Çalışabilir raporu, süt izni saatleri | Hekim raporu, yazılı bildirim |
| İlköğretim çağına kadar | Kısmi çalışma talebi (1 ay önce) | Yazılı talep |
Çalışan Anne Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Aşağıdaki sorular, işyerinde en sık takılan noktaları kısa cevaplarla toplar.
Bu yazı genel bilgidir, iş sözleşmeniz ya da toplu sözleşmeniz daha geniş hak tanıyorsa o hüküm geçerlidir. Gebelikte kontrol izni ve iş güvencesi hamile işçi hakları yazısında ayrıca ele alınıyor. Kendi tarihlerinizle bir hak kaybı riski görüyorsanız belgelerinizle bir hukukçuya göstermeniz yerinde olur.
Kaynaklar
- Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik m.4/1-a ve m.6/1 ↩
- Aynı Yönetmelik m.6/2 ve m.7/1-2 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.74 ↩
- Yönetmelik m.7/3 ↩
- Yönetmelik m.8/1 ve m.9/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.74/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.55/1-b ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.74/2 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.13/5 ↩
- 4447 sayılı Kanun Ek m.5 ↩
- Yönetmelik m.12/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.74/7 ↩
- Yönetmelik m.8/2 ↩
- Yönetmelik m.13/1-2 ↩
- Yönetmelik m.13/4 ve m.21/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.18/3-d ve e ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.5 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.20 ↩