Hamile işçi hakları üç ana başlıkta toplanır: doktor kontrolleri için ücretli izin, gebelik süresince çalışma koşullarının sınırlanması ve hamilelik nedeniyle işten çıkarılmaya karşı koruma. Korumalar, gebeliği sağlık kuruluşu belgesiyle işverene bildirmekle işlemeye başlar; bu tarihten sonra gebe işçi gece çalışmaya zorlanamaz, günde 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz ve hekim raporuyla geçtiği hafif işte ücretinden indirim yapılamaz.
Kadın işçi doğumdan önce sekiz hafta çalıştırılmaz, hekim onayıyla doğuma iki hafta kalana kadar çalışabilir. Hamilelik feshe geçerli sebep olamaz; fesih bildirimi gelirse tebliğden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurulur.
Hamileliği İşverene Bildirme ve Belgelendirme
Yönetmelik, “gebe çalışan” korumasını sağlık kuruluşundan alınan belgeyle gebeliğini işverene bildiren işçiye tanır. Yani sayılan sınırlar ve izinler, belgeli bildirimle işlemeye başlar.[1]
Bildirimi sözlü yapmayın. İmzalı bir yazı ya da e-posta ile gebelik belgesinin kopyasını verin, teslim tarihini not edin. İş Kanunu’nda işe girerken gebeliği açıklama yükümlülüğü düzenlenmemiştir, tersine sözleşmenin yapılmasında gebelik nedeniyle farklı işlem yapmak yasaktır.[2]
Bildirim tarihi, ileride fesih olursa en güçlü delilinizdir. Fesih bildirimi bu tarihten önce ya da sonra geldiyse tartışmanın yönü değişir.
Doktor Kontrolleri İçin Ücretli İzin
Hamilelik boyunca periyodik kontroller için ücretli izin verilir ve bu hak hem kanunda hem yönetmelikte yer alır.[3] Kanun yıllık kaç kontrol yapılacağını ya da bir muayenenin kaç saat süreceğini yazmaz, bu yüzden izin muayene için gereken süre kadardır.
Randevu belgesini ya da muayene sonrası kağıdı işverene teslim edin. İşveren izin süresi için ücretinizden kesinti yapamaz.
Riskli İşte Çalışma ve Hafif İşe Geçiş
İşveren, gebe çalışanın sağlığı için tehlikeli sayılan kimyasal, fiziksel ve biyolojik etkenleri ve çalışma süreçlerini değerlendirmek zorundadır. Değerlendirme risk gösterirse çalışma koşullarını ya da saatlerinizi değiştirir, bu mümkün değilse sizi başka bir işe aktarır.[4]
Sağlık raporunda daha hafif iş önerilmişse, işveren sizi sağlığınıza uygun hafif işte çalıştırır ve ücretinizde indirim yapamaz.[5] Başka işe aktarmak da imkansızsa isteğiniz halinde ücretsiz izinli sayılırsınız ve bu süre yıllık izin hesabına katılmaz.
Hafif işe geçiş hekim raporuna bağlıdır. Kendi değerlendirmenizle “iş bana ağır geliyor” demek tek başına işvereni bağlamaz, raporu alıp teslim edin.
Gece Çalışması ve Günlük Süre Sınırı
Gebeliğinin sağlık raporuyla tespit edildiği tarihten doğuma kadar işçi gece çalışmaya zorlanamaz. Gebe çalışan ayrıca günde 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz.[6]
Günde 7,5 saat sınırı, haftada 45 saat çalışan işçide pratikte fazla mesaiyi de kapatır. Sınırı aşan her saat yönetmeliğe aykırıdır.
Sınır aşılırsa tarihleri ve saatleri puantaj ya da mesai kaydı üzerinden saklayın. Aşılan süre hem yönetmeliğe aykırılık hem de ücret alacağı doğurur.
Gebelik Raporu ve SGK Hastalık Ödeneği
Riskli gebelik nedeniyle hekim istirahat verirse iş sözleşmeniz askıda kalır ve işveren raporlu günler için ücret ödemekle yükümlü olmaz.[7] Bunun yerine SGK, geçici iş göremezlik ödeneği verir.
Ödenek için kurumca yetkilendirilmiş hekimden alınmış rapor gerekir, işin başladığı tarihten önceki bir yıl içinde en az 90 gün kısa vadeli sigorta primi bildirilmiş olmalıdır. Ödeme geçici iş göremezliğin üçüncü gününden başlar, yani ilk iki gün karşılanmaz.[8]
Ödenek oranı yatarak tedavide günlük kazancın yarısı, ayaktan tedavide üçte ikisidir.[9] Doğum öncesi sekiz ve sonrası on altı haftalık süre için ödenek ayrı bir hükme dayanır, o hesap bu yazının dışındadır.
Doğum İzninin Başlangıç Tarihi
Kadın işçilerin doğumdan önce sekiz hafta çalıştırılmaması esastır. Sağlık durumu uygunsa ve hekim onaylarsa doğuma iki hafta kalıncaya kadar çalışabilirsiniz, bu halde çalıştığınız süre doğum sonrası izne eklenir.[10]
Aşağıdaki tablo, tahmini doğum tarihi 15 Haziran olan bir işçi için tarihleri gösterir.
| Durum | İzin başlangıcı | Doğum sonrası süre |
|---|---|---|
| Doğuma sekiz hafta kala izne çıkıyor | 20 Nisan | 16 hafta |
| Hekim onayıyla doğuma iki hafta kalana kadar çalışıyor | 1 Haziran | 22 hafta (16 + 6) |
| Çoğul gebelik, sekiz haftaya iki hafta ekleniyor | 6 Nisan | 16 hafta |
Erken doğum olursa doğumdan önce kullanamadığınız süre, doğum sonrası izne eklenir.[11] Toplam süre değişmez, yalnızca dağılımı kayar.
Hamilelik Nedeniyle Fesih ve İşçinin Adımları
Hamilelik, doğum ve aile yükümlülükleri feshe geçerli sebep olamaz. Üstelik 74. maddede çalıştırılmanın yasak olduğu sürelerde işe gelmemek de fesih sebebi sayılmaz.[12]
İş güvencesi hükümleri en az 30 işçi çalıştıran işyerinde, en az altı aylık kıdemi olan ve belirsiz süreli sözleşmeyle çalışan işçiye uygulanır.[13] Bu koşulları taşımıyorsanız da işveren cinsiyet ya da gebelik nedeniyle farklı işlem yapamaz. İhlalde dört aya kadar ücret tutarında tazminat ve yoksun kalınan haklar istenebilir.[14]
İş güvencesi kapsamı dışında kalan işçide fesih hakkı kötüye kullanılmışsa bildirim süresinin üç katı tutarında tazminat da söz konusu olur.[15]
Fesih Bildirimi Geldiyse Süreler
Fesih bildirimini aldıysanız fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurmanız gerekir. Arabuluculukta anlaşılamazsa son tutanaktan itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılır.[16]
Feshin geçerli sebebe dayandığını işveren ispatlar. İşçi ise feshin başka bir sebebe, yani hamileliğe dayandığını iddia ediyorsa bu iddiayı kendisi kanıtlamak zorundadır.[17] Ayrımcılık yönünden ise işçi ihlal ihtimalini güçlü biçimde gösterirse ispat yükü işverene geçer.[18]
Fesih geçersiz bulunursa işveren bir ay içinde işçiyi işe başlatır. Başlatmazsa 4 ile 8 aylık ücret tutarında tazminat ve en çok dört aya kadar boşta geçen sürenin ücreti ödenir.[19]
Gebelik bildirimi, kontrol randevusu, rapor ve işverenle yazışmalar fesih tarihiyle yan yana konduğunda ispatın temelini oluşturur. Bu belgeleri iş cihazında değil, kendi cihazınızda saklayın.
Gebelik Döneminde Kontrol Listesi
Aşağıdaki sıra, işçinin gebeliği öğrendiği günden doğum iznine kadar her aşamada neyi yapacağını özetler.
- Gebelik belgesini alın ve imzalı biçimde işverene verin, teslim tarihini kaydedin.
- Her kontrol randevusu için belgeyi önceden işverene iletin ve ücretli izin kullanın.
- İşverenden yazılı risk değerlendirmesinin yapılıp yapılmadığını sorun.
- Gece postası ya da 7,5 saati aşan mesai varsa tarihleriyle kaydedin ve itiraz edin.
- Hekim hafif iş ya da istirahat yazdıysa raporu aynı gün teslim edin, SGK rapor ödeneği için 90 gün prim şartını kontrol edin.
- Doğuma iki hafta kala çalışmak isterseniz hekimden yazılı onay alın.
- Doğum izni başlangıç tarihini işverene yazılı bildirin.
- Fesih bildirimi gelirse tebliğ tarihini belgeleyin ve bir ay içinde arabulucuya başvurun.
Gebelik Bildirimi ve Kontrol İzni Yazısı
Aşağıdaki metin, bildirim ile ilk kontrol izni talebini tek yazıda toplar. Noktalı alanları kendi bilgilerinizle doldurun.
…/…/……
…………………….. A.Ş. / Ltd. Şti.
İnsan Kaynakları Müdürlüğü’ne
Konu: Gebeliğin bildirilmesi ve periyodik kontrol izni talebi
Gebeliğim ekte sunulan sağlık kuruluşu belgesiyle tespit edilmiştir. Tahmini doğum tarihim …/…/…… olup 4857 sayılı İş Kanunu m.74 ve Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik hükümleri uyarınca bilgilerinize sunarım.
Gebelik süresince periyodik kontrollerim için ücretli izin kullanacağım. İlk kontrol randevum …/…/…… tarihinde saat …:…’dadır, randevu belgesi ektedir. Çalışma koşullarımın gebeliğe göre değerlendirilmesini ve sonucun tarafıma yazılı bildirilmesini talep ederim.
Ad Soyad
(İmza)
Ek: Gebelik belgesi, randevu belgesi
Sık Sorulan Sorular
Hamilelik sürecinde işçilerin en çok sorduğu konular aşağıda yanıtlanmıştır.
Bu yazı genel bilgi verir, kendi işyerinizdeki durum sözleşmenize, işçi sayınıza ve belgelerinize göre değişir. Fesih bildirimi aldıysanız süre işlediği için dosyanızı vakit kaybetmeden bir avukata gösterin.
Kaynaklar
- Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik m.4/1-a ve m.6/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.5/3 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.74/4, Yönetmelik m.11 ↩
- Yönetmelik m.6/2 ve m.7/1-2 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.74/5, Yönetmelik m.7/3 ↩
- Yönetmelik m.8/1 ve m.9/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.25/I son paragraf ↩
- 5510 sayılı Kanun m.18/1-b ↩
- 5510 sayılı Kanun m.18/3 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.74/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.74/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.18/3-d ve m.18/3-e ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.18/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.5/3 ve m.5/6 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.17/6 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.20/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.20/2 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.5/7 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.21/1-3 ↩