İşçi hakları 4857 sayılı İş Kanunu’nda, 1475 sayılı Kanun’un 14. maddesinde ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nda dağınık olarak durur. Haftalık çalışma en çok 45 saattir, aşan her saat yüzde elli zamlı ödenir ve fazla çalışma yılda 270 saati geçemez; yıllık ücretli izin hizmet süresine göre en az 14, 20 veya 26 gündür.
Ücret en geç ayda bir ödenir, ödeme gününden 20 gün içinde ödenmezse işçi çalışmaktan kaçınabilir. İşten çıkarılan işçi fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurur, ücret alacakları 5 yıl sonra zamanaşımına uğrar. Hafta tatili, bayram ve ücretli izin gibi konularda sözleşmeniz veya toplu iş sözleşmeniz daha yüksek hak veriyorsa o geçerlidir.[1]
Çalışma Süresi, Dinlenme ve İzin Haklarının Haritası
İlk tablo sürelerle ilgilidir: haftada kaç saat çalışılır, fazlası nasıl ödenir, hangi dinlenme ve izin hakları vardır. Süreler kural olarak kanundaki sınırlardır, ilgili maddelerde işçi aleyhine değişiklik sınırlıdır.
| Hak | Kural | Dayanak | Ne yapılır |
|---|---|---|---|
| Haftalık çalışma süresi | Genel olarak haftada en çok 45 saat, aksi kararlaştırılmadıkça çalışılan günlere eşit bölünür | 4857 m.63/1 | Haftalık toplamı puantaj ve çizelgeden takip edin |
| Günlük sınır | Haftalık süre günlere farklı dağıtılabilir ama günde 11 saati aşamaz, iki aylık ortalama 45 saati geçemez | 4857 m.63/2 | Vardiya çizelgesini ve aylık dağılımı kayda alın |
| Fazla çalışma ücreti | 45 saati aşan her saat için saat ücreti %50 artırılarak ödenir | 4857 m.41/1-2 | Bordroda ayrı satır olarak görünmesini isteyin |
| Zam yerine serbest zaman | İsterseniz fazla çalışılan her saat için 1 saat 30 dakika serbest zaman kullanılır | 4857 m.41/4-5 | Talebi işverene bildirin, serbest zamanı altı ay içinde kullanın |
| Fazla çalışmada onay | Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayı alınır | 4857 m.41/7 | Verdiğiniz onayın tarihini ve şeklini saklayın |
| Fazla çalışmanın tavanı | Fazla çalışma toplamı yılda 270 saati aşamaz | 4857 m.41/8 | Yıl içindeki toplam saatinizi kendi kaydınızla izleyin |
| Ara dinlenme | 4 saate kadar işte 15 dakika, 7,5 saate kadar 30 dakika, daha uzun işte 1 saat, çalışma süresinden sayılmaz | 4857 m.68 | Kullandığınız mola saatlerini not edin |
| Gece çalışması | Gece en geç 20.00’de başlar, 06.00’ya kadar sürer ve gece çalışması 7,5 saati geçemez, turizm, özel güvenlik, sağlık ve petrol işlerinde yazılı onayla aşılabilir | 4857 m.69/1, 3 | Gece vardiyası süresini çizelgeyle kontrol edin |
| Hafta tatili | Tatilden önceki iş günlerinde çalışmış olmak koşuluyla yedi günde kesintisiz en az 24 saat dinlenme verilir, çalışılmayan günün ücreti tam ödenir | 4857 m.46 | Tatilin hangi gün verildiğini çizelgede işaretleyin |
| Ulusal bayram ve genel tatil | Çalışmazsanız o günün ücreti tam, çalışırsanız ayrıca bir günlük ücret ödenir | 4857 m.44, 47 | Sözleşmede hüküm yoksa çalışmak için onayınız aranır, onay verdiyseniz tarihini kaydedin |
| Yıllık ücretli izin | Hizmet süresine göre en az 14, 20 veya 26 gün, bu haktan vazgeçilemez | 4857 m.53 | Yıl dolunca tarihli yazılı izin talebi verin |
| İzin ücreti | İzin ücreti işçinin izne başlamasından önce peşin ödenir veya avans verilir | 4857 m.57/1 | Ödeme yapılmadıysa izne çıkmadan yazılı bildirin |
Fazla çalışma onayı ile yıllık 270 saat tavanı sık karıştırılır. Onay işçiden alınır, tavan ise kanunun işverene koyduğu üst sınırdır.
Ücret, Fesih ve Tazminat Haklarının Haritası
İkinci tablo ücretin korunmasını ve iş sözleşmesinin sona ermesini kapsar. Fesih satırlarındaki sürelerin çoğu hak düşürücüdür, kaçırılırsa hak kullanılamaz hale gelir. Çalışırken istenebilecek alacakların hesabı ve başvuru sırası için çalışırken istenebilen alacaklar yazısına geçin.
| Hak | Kural | Dayanak | Ne yapılır |
|---|---|---|---|
| Ücretin ödeme zamanı | Ücret en geç ayda bir ödenir, sözleşmeyle bir haftaya kadar kısaltılabilir | 4857 m.32/5 | Ödeme tarihlerini dekont veya banka hareketiyle saklayın |
| Ücret hesap pusulası | Her ödemede fazla çalışma, tatil ücretleri ve kesintilerin ayrı ayrı gösterildiği pusula verilir | 4857 m.37 | Pusuladaki kalemleri kendi kayıtlarınızla karşılaştırın |
| Ücret ödenmezse | Ücret ödeme gününden 20 gün içinde ödenmezse işçi çalışmaktan kaçınabilir | 4857 m.34 | Önce yazılı ihtar gönderin, çalışmamayı kayda geçirin |
| Ücretin haczi | Aylık ücretin dörtte birinden fazlası haczedilemez veya devredilemez, bakmakla yükümlü olunan aile üyeleri için hakimin takdir ettiği miktar bu orana dahil değildir | 4857 m.35 | Haciz yazısında oran aşılıyorsa itiraz için belgeyi saklayın |
| Ücret alacağında zamanaşımı | Ücret alacakları 5 yıl sonra zamanaşımına uğrar | 4857 m.32/8 | Bordro, dekont ve çizelgeleri beş yıl boyunca saklayın |
| Fesih bildiriminin biçimi | İşveren fesih bildirimini yazılı yapar ve sebebi açık, kesin belirtir | 4857 m.19/1 | Bildirimin tebliğ tarihini not edin |
| İhbar süresi | Kıdeme göre 2, 4, 6 veya 8 hafta, uymayan taraf bu süreye ait ücret kadar tazminat öder | 4857 m.17 | Önel verilmediyse ihbar tazminatını yazılı isteyin |
| İş güvencesi şartı | En az 30 işçi çalışan işyerinde en az 6 ay kıdemli, belirsiz süreli işçinin feshi geçerli sebebe dayanmak zorundadır | 4857 m.18/1 | İşçi sayınızı ve kıdem tarihinizi belgeyle gösterin |
| İşe iade süresi | Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurulur, anlaşma olmazsa son tutanaktan itibaren 2 hafta içinde dava açılır | 4857 m.20/1 | Süreyi tebliğ gününden saymaya başlayın |
| Geçersiz feshin sonucu | İşe başlatılmazsanız 4 ila 8 aylık ücret tutarında tazminat, ayrıca en çok 4 aya kadar boşta geçen süre ücreti ödenir | 4857 m.21/1, 3, 6 | Kesinleşen kararın tebliğinden sonra 10 işgünü içinde işe başlama başvurusu yapın |
| Kıdem tazminatı | Her tam hizmet yılı için 30 günlük ücret tutarında ödenir, fesih ya da ayrılış kanundaki hallerden biri olmalıdır | 1475 m.14 | Ayrılış sebebini gösteren belgeyi ve SGK hizmet dökümünü alın |
| Haklı fesihte süre | Ahlak ve iyiniyete aykırı hallerde fesih hakkı, olayın öğrenilmesinden itibaren 6 iş günü içinde ve her halde fiilden itibaren bir yıl içinde kullanılır, işçinin olayda maddi çıkar sağlaması halinde bir yıllık süre uygulanmaz | 4857 m.26/1 | Fesih yazısını bu süre dolmadan noter veya kayıtlı yolla gönderin |
Kanun her tam yıl için ödeme öngördüğünden uygulamada en az bir yıllık hizmet aranır, yıldan artan süreler için aynı oranda ödeme yapılır. İhbar tazminatı ise kıdem şartı aramaz, yalnız önel verilmemesine bağlıdır.
Eşit Davranma ve İş Sağlığı ve Güvenliği Hakları
Üçüncü tablo ayrımcılık yasağını ve işverenin sağlık ve güvenlik yükümlülüklerini toplar. Bu haklar çalışma süresince doğduğu için ihlal fark edildiği anda adım atılması gerekir. Dini bir izin talebinin ardından çıkarılma yaşandıysa atılacak adımlar ayrı bir yazıda sıralanmıştır.
| Hak | Kural | Dayanak | Ne yapılır |
|---|---|---|---|
| Eşit davranma | Dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, din ve benzeri sebeplerle ayrım yapılamaz | 4857 m.5/1 | Farklı işlemi tarih ve tanıkla not edin |
| Kısmi ve belirli süreli işçi | Esaslı sebep olmadıkça tam süreli ve belirsiz süreli işçiye göre farklı işlem yapılamaz | 4857 m.5/2 | Aynı işi yapanların koşullarını karşılaştırın |
| Eşit işe eşit ücret | Aynı veya eşit değerde iş için cinsiyet nedeniyle daha düşük ücret kararlaştırılamaz | 4857 m.5/4 | Ücret farkını bordro ve görev tanımıyla gösterin |
| Ayrımcılığın bedeli | İhlalde dört aya kadar ücret tutarında tazminat ve yoksun kalınan haklar istenir | 4857 m.5/6-7 | Bir ihlal ihtimalini güçlü gösteren olguları toplayın, kanun bu halde ispatı işverene kaydırır |
| İşverenin genel yükümlülüğü | İşveren çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür | 6331 m.4/1 | Eksik önlemi yazılı olarak işverene bildirin |
| İSG eğitimi | Eğitim işe başlamadan önce, iş değişikliğinde ve yeni risklerde verilir | 6331 m.17/1 | Aldığınız eğitimin katılım belgesini isteyin |
| Sağlık gözetimi | İşveren, işyerindeki risklere göre çalışanları sağlık gözetimine tabi tutar | 6331 m.15/1 | Muayene kayıtlarınızın bir kopyasını isteyin |
| Çalışmaktan kaçınma | Ciddi ve yakın tehlikede kurula ya da işverene başvurulur, talep yönünde karar çıkarsa tedbirler alınana kadar ücret kaybı olmadan çalışmaktan kaçınılır | 6331 m.13/1-2 | Başvuruyu yazılı yapın ve karar tutanağını isteyin |
Çalışmaktan kaçınma hakkı kural olarak kurul veya işverenin kararına bağlıdır, tehlikenin önlenemez olduğu hallerde m.13/3 uyarınca karar beklenmeden güvenli yere gidilir. Tehlike altında işi bırakmadan önce başvurunun kayda geçtiğinden emin olun.
Kaçırılmaması Gereken Süreler
Haklar tabloda göründüğü kadar uzun ömürlü değildir. Aşağıdaki süreler dolduğunda hak ya fiilen kullanılamaz ya da dava yolu kapanır.
- Ücret ödeme gününden 20 gün geçtiyse çalışmaktan kaçınma hakkı doğar (m.34).
- Ahlak ve iyiniyete aykırı hallerde fesih sebebini öğrendiğiniz günden 6 iş günü içinde fesih bildirilir (m.26).
- Fesih bildirimi tebliğ edildiyse 1 ay içinde arabulucuya başvurulur (m.20).
- Arabuluculuk son tutanağından sonra 2 hafta içinde dava açılır (m.20).
- Ücret alacakları 5 yıl sonra zamanaşımına uğrar (m.32).
İşçi Hakları Hakkında Sık Sorulanlar
Bu yazı kanundaki genel kuralları gösterir, işyerinizin koşulları sonucu değiştirebilir. Süresi işleyen bir hakkınız varsa belgelerinizle bir avukattan görüş almanız yerinde olur.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.45/2. ↩