Zorunlu arabuluculuk, işçi ya da işverenin kanuna veya iş sözleşmesine dayanan alacak, tazminat ve işe iade talepleri için dava açmadan önce aşmak zorunda olduğu bir kapıdır. İş kazası tazminatı, hizmet tespiti ve çıkış kodunun düzeltilmesi gibi talepler ise bu kapıdan geçmeden doğrudan mahkemeye götürülür.
Sorunu çözen şey davanın adı değil, sizin ne istediğinizdir. Ödenmeyen maaş, fazla mesai, kıdem, ihbar, izin ücreti ve işe iade için önce arabuluculuk bürosuna gidilir; işçilik alacağına ilişkin itirazın iptali davası da bu şarta tabidir. Hizmet tespiti ve çıkış kodunun düzeltilmesi doğrudan iş mahkemesinde istenir, aynı dilekçedeki karışık taleplerde ise şartı eksik olan talep usulden reddedilir, diğerinin esası incelenir.
Arabulucu Şartını Belirleyen Üç Soru
Bir talebin arabuluculuğa tabi olup olmadığını üç soruyla anlarsınız. Üçünün cevabı da “evet” ise ve talebiniz iş kazası ya da meslek hastalığı tazminatı değilse mahkemeden önce arabuluculuk bürosuna gitmeniz gerekir.[1]
- Talebiniz bir kanuna, bireysel iş sözleşmesine ya da toplu iş sözleşmesine mi dayanıyor?
- Para (alacak veya tazminat) ya da işe iade mi istiyorsunuz?
- Karşınızdaki kişi işvereniniz mi, yani uyuşmazlık işçi ile işveren arasında mı?
Karşı taraf işveren değil de SGK ise ya da para yerine bir durumun kayda geçmesini istiyorsanız sonuç değişir. Gazeteciler ve gemi adamları da bu kural bakımından işçi sayılır.[2]
Kural yalnız işçi için değildir. İşverenin size karşı açacağı alacak ve tazminat davaları da aynı şarta bağlıdır.
Talebinize Göre Gidilecek İlk Yer
Aşağıdaki tabloda işçilerin en sık getirdiği talepleri ve ilk adımın atılacağı yeri bulursunuz. Sağ sütun, o adımı atlamanın sonucunu gösteriyor.
| Talebiniz | İlk adım | Atlanırsa ne olur |
|---|---|---|
| Ödenmeyen maaş, fazla mesai, hafta tatili, bayram çalışması | Arabuluculuk bürosu | Dava usulden reddedilir |
| Kıdem, ihbar, kullanılmayan izin ücreti | Arabuluculuk bürosu | Dava usulden reddedilir |
| İşe iade | Fesih yazısının tebliğinden itibaren bir ay içinde arabuluculuk bürosu | Süre kaçarsa işe dönme talebi kaybedilir |
| Ayrımcılık ya da sendikal sebeple fesih tazminatı | Arabuluculuk bürosu (kanuna dayanan tazminat olduğu için) | Kanun lafzına göre dava usulden reddedilir |
| İşverene başlattığınız icra takibine itiraz edildi, itirazın iptalini istiyorsunuz | Arabuluculuk bürosu | Dava usulden reddedilir |
| İş kazası ya da meslek hastalığı nedeniyle maddi ve manevi tazminat | Doğrudan iş mahkemesi | Şart yoktur |
| Sigortasız ya da eksik bildirilen çalışmanın tespiti | Doğrudan iş mahkemesi | Şart yoktur |
| Çıkış kodunun düzeltilmesi | Doğrudan iş mahkemesi | Şart yoktur |
| SGK’nın emeklilik, rapor parası ya da borç işlemine itiraz | Önce SGK’ya yazılı başvuru | Dava görülmez |
İşe iadede süre ayrıca önemlidir. Arabuluculuk anlaşmayla bitmezse son tutanağın düzenlendiği günden itibaren iki hafta içinde dava açılır.[3]
İcra takibi satırı 7445 sayılı Kanunla gelen bir eklemedir. İşçilik alacağına ilişkin itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları da artık arabuluculuk şartına tabidir.[4]
Arabuluculuk Gerekmeyen Talepler
Kanun, bazı talepleri açıkça bu şartın dışında tutar. Bazıları da para istemediği ya da karşı taraf SGK olduğu için kapsama hiç girmez.
İş Kazası ve Meslek Hastalığı Tazminatı
İş kazası ya da meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat davalarında arabulucuya gitmeniz gerekmez. Aynı olaya bağlı tespit, itiraz ve rücu davaları da bu istisnaya dahildir.[5]
İş kazası davasında arabuluculuk şartı bulunmadığından arabulucu gideri de davalıya yüklenmez; bir bölge adliye mahkemesi bu sonuca varmıştır. Göz yaralanması nedeniyle açılan bir tazminat davasında ilk derece mahkemesi hazineden karşılanan arabulucu giderini davalı işverene yüklemişti. Bölge adliye mahkemesi, iş kazası davasında zorunlu arabuluculuk bulunmadığı için bu kalemi hükümden çıkardı, Yargıtay da maddi tazminat yönünden kararı onadı (bu gerekçe bölge adliye mahkemesine aittir).[6]
Hizmet Tespiti ve SGK Uyuşmazlıkları
Sigortasız geçen ya da eksik bildirilen günlerinizin kayda geçmesini istiyorsanız davayı işverene karşı doğrudan açarsınız. Bu talep para istemediği için m.3/1 kapsamına girmez; m.4/1 uyarınca SGK’ya önceden başvurmanız da gerekmez.[7]
SGK’nın başka bir işlemine karşı çıkacaksanız sıra farklıdır. Önce Kuruma yazılı başvuru yapılır, altmış gün içinde cevap gelmezse talep reddedilmiş sayılır ve dava yolu açılır.[8]
Çıkış Kodunun Düzeltilmesi
İşverenin SGK’ya bildirdiği işten ayrılış kodu gerçeği yansıtmıyorsa düzeltilmesi için arabulucuya gitmeden dava açabilirsiniz. Yargıtay bu davayı bir tespit davası saydı ve arabuluculuk şartına tabi olmadığını kendi gerekçesinde açıkça yazdı.[9]
Aynı Dilekçede Karışık Talepler
Bir dilekçede hem arabuluculuğa tabi hem de tabi olmayan talepler varsa mahkeme her birine ayrı bakar. Şartı eksik olan talep usulden reddedilir, diğerinin esası incelenir. İşe iade talebinde başvurunun nasıl hazırlanacağı işe iade arabuluculuk başvurusu yazısında hazır metinle verilmiştir.
Yukarıdaki Yargıtay kararında işçi, kıdem ve ihbar tazminatı ile çıkış kodunun düzeltilmesini aynı davada istemişti. Arabuluculuk son tutanağında uyuşmazlık yalnız “işçi ile işveren ilişkisinden kaynaklanan” diye geçiyor, alacak kalemleri yazmıyordu. Yargıtay alacaklar için usulden reddi yerinde buldu, çıkış kodu talebi de usulden reddedildiği için kararı bozdu.[10]
Bu karardan çıkan ders iki yönlüdür. Arabuluculuk gerektirmeyen talebiniz alacak talebinin hatasıyla kaybolmaz. Başvuruda ve tutanakta dava konusu alacaklara hiç yer verilmemesi ise dava şartının yerine getirilmediği sonucunu doğurdu; bu yüzden alacak kalemlerini başvuruda açıkça yazdırmak güvenli yoldur.
Örnek: Elinden Yaralanan İşçinin Dört Talebi
Bir atölyede pres makinesinde elinden yaralanan, ardından işten çıkarılan ve SGK kaydında çıkış kodu “işçinin kusuru” görünen bir işçiyi düşünün. Bu işçinin talepleri aşağıdaki gibi ayrılır. Kaza kaynaklı taleplerde süreleri iş kazası zamanaşımı tablosundan kontrol edin.
- Kaza nedeniyle maddi ve manevi tazminat: doğrudan iş mahkemesi.
- Kıdem, ihbar ve son ayların fazla mesaisi: önce arabuluculuk, her kalem başvuruda adıyla.
- Çıkış kodunun düzeltilmesi: doğrudan iş mahkemesi.
- Kazadan önce sigortasız geçen üç ayın tespiti: doğrudan iş mahkemesi, SGK’ya ön başvuru yok.
Bu işçi arabuluculuğu yalnız ikinci madde için yapar, diğer üçünü beklemeden dava edebilir. Arabuluculuk sürerken alacakların zamanaşımı durur, hak düşürücü süreler de işlemez.[11]
Sınırı Tartışmalı Talepler ve Güvenli Yol
Bazı talepler için kanunun lafzı tek başına net cevap vermez. İşyerinde psikolojik taciz nedeniyle istenen manevi tazminat ve iş koşullarındaki esaslı değişikliğin geçersizliğinin tespiti bunların başında gelir.
Böyle bir talepte en az riskli yol arabulucuya başvurmaktır. Görüşme yapılamaz ya da iki saatten kısa sürüp anlaşma çıkmazsa arabulucunun iki saatlik ücreti önce Adalet Bakanlığı bütçesinden ödenir, başvuru sırasında ücret ödemezsiniz. Bu tutar yargılama giderlerinden sayıldığından dava sonunda haksız çıkan tarafa yükletilebilir.[12]
Başvurmadan dava açıp şartın arandığı ortaya çıkarsa mahkeme başka bir işlem yapmadan usulden ret kararı verir. Kaybedilen zaman ve yargılama gideri, bir arabuluculuk görüşmesinin yükünden ağırdır.
Başvurup son tutanağı dilekçeye eklemeyi unutursanız durum daha hafiftir. Mahkeme bir haftalık kesin süre verir, tutanak bu sürede sunulmazsa dava usulden reddedilir.[13]
İşverenin Size Açacağı Davalar
İşveren eğitim giderini geri istiyorsa, size verdiğiniz bir zararı ödetmek istiyorsa ya da fazla ödendiğini düşündüğü bir parayı geri almak istiyorsa, kanun lafzına göre önce arabulucuya gitmesi gerekir; sözleşmeye ya da kanuna dayanan işveren alacağı bu kapsamdadır. Bu durumda size arabuluculuk bürosundan ya da arabulucudan bir davet gelir. Arabulucuya gidilecekse ücretin nasıl hesaplandığı arabuluculuk ücreti hesaplama sayfasında görülebilir.
Bu daveti görmezden gelmeyin. İlk toplantıya geçerli mazeretsiz katılmayan taraf, davayı kısmen ya da tamamen kazansa bile karşı tarafın ödemesi gereken yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur ve lehine vekalet ücretinin yalnız yarısına hükmedilir.[14]
Toplantıya avukatsız da katılabilirsiniz. Taraflar görüşmelere bizzat, kanuni temsilcileri ya da avukatları aracılığıyla katılır.[15]
Zorunlu Arabuluculuk Hakkında Sık Sorulan Sorular
Talebinizi sınıflandırırken en çok takılınan noktalar şunlar.
Bu yazı genel bilgi verir, kendi talep listenizi sınıflandırırken dosyanızın ayrıntılarını bir avukata göstermeniz yanlış bir kapıdan girme riskini azaltır.
Kaynaklar
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1, m.3/3 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/20 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.20/1 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1, ikinci cümle ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/3 ↩
- Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2023/2769, K.2023/7012, 20.06.2023 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1, m.4/1 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.4/1 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2026/1382, K.2026/4121, 30.04.2026 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2026/1382, K.2026/4121, 30.04.2026 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/17 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/14 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/2 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/12 (7531 sayılı Kanunla değişik) ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/18 ↩