Özel güvenlik görevlisinin vardiya çizelgesi ve bordrosu beş noktada kontrol edilir: günlük ve haftalık süre, ara dinlenme, gece postası, hafta tatili ile genel tatil kalemleri ve bordroda görünen ek ödemeler. 5188 sayılı Kanun çalışma süresini ve ücreti düzenlemez, bu konularda 4857 sayılı İş Kanunu uygulanır.[1]
Haftalık normal çalışma en çok 45 saattir ve günlük çalışma 11 saati aşamaz; 7,5 saati aşan günlük çalışmada en az bir saat ara dinlenmesi verilir. Gece çalışması kural olarak 7,5 saati geçemez, özel güvenlik hizmetlerinde bu sınır ancak işçinin yazılı onayıyla aşılabilir. Bordroda fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil çalışması ayrı satır olarak görünmelidir.
Vardiya Düzeninin Kanuni Sınırları
Haftalık normal çalışma süresi en çok 45 saattir. Taraflar anlaşırsa bu süre haftanın günlerine eşit dağıtılmayabilir, ama günlük çalışma 11 saati aşamaz ve iki aylık ortalama haftada 45 saati geçemez.[2]
“Tarafların anlaşması ile haftalık normal çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine, günde onbir saati aşmamak koşulu ile farklı şekilde dağıtılabilir.”
Güvenlik sektöründe yaygın 12 saatlik postalar bu yüzden ayrıca incelenir. 12 saat, günlük 11 saatlik sınırın üstündedir ve ara dinlenmesi düşüldükten sonra bile fazla çalışma doğurabilir.
Kanunda “güvenlik görevlisi vardiya sistemi” diye özel bir çalışma düzeni yoktur. 12/24 ya da 12/36 gibi adlar uygulamadan gelir ve hesapta kanundaki süre kuralları esas alınır.
12 Saatlik Postada Ara Dinlenmesi
Günlük çalışma 7,5 saati aşıyorsa kanun en az bir saat ara dinlenmesi ister ve bu süre çalışma süresinden sayılmaz.[3]
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, hastane güvenlik görevlisinin davasında 12 saatlik çalışmada 1,5 saat ara dinlenmenin düşülmesi gerektiğine ilişkin bozma ilamındaki hesabı onadı, yani hesaba giren süre günlük 10,5 saattir.[4]
- Çizelgenizde postanın başlangıç ve bitişini ayrı ayrı görün.
- Mola saati çizelgede yazılı değilse ara dinlenmenin gerçekten kullanılıp kullanılmadığı tartışma konusu olur.
- Yemek ve çay molasında nöbet noktasından ayrılamıyorsanız bunu tanık ve yazışmayla kayda geçirin.
12/24 ve 12/36 Düzeninde Haftalık Hesap
Aynı karar iki düzeni ayrı hesapladı. Kararda anlatıldığına göre 12 saat çalışma 24 saat dinlenme düzeninde üç haftalık dönemde fazla çalışma 7,5, 1 ve 3,5 saat oldu, toplam 12 saat ve haftalık ortalama 4 saat çıktı.[5]
Aynı bozma ilamında 12 saat çalışma 36 saat dinlenme düzeni için hesap farklıdır. Bir hafta dört gün, ertesi hafta üç gün çalışılır ve ara dinlenme düşülünce haftalık süre 42 ve 31,5 saat kalır, yani gündüz postalarında 45 saati aşan çalışma yoktur.
| Düzen | Haftalık fiili süre | Fazla çalışma sonucu |
|---|---|---|
| 12 saat çalışma, 24 saat dinlenme | Üç haftalık dönemde toplam 12 saat fazla çalışma | Haftada ortalama 4 saat (kararın hesabı) |
| 12 saat çalışma, 36 saat dinlenme (gündüz) | 42 ve 31,5 saat dönüşümlü | 45 saati aşmıyor, gündüz postasında yok |
| 12 saat çalışma, 36 saat dinlenme (gece) | Gece postasında 7,5 saat sınırı | Kararda gece nöbeti başına 3 saat |
Gece postası satırı için kararın anlattığı yöntem şudur: 20.00-08.00 postasının 7,5 saati gece sayılan dönemdedir, ara dinlenmenin gece saatinde kullandırıldığı ispatlanamayınca 1,5 saatlik dinlenme düşülür ve geriye kalan süre fazla çalışma hesabına girer. Bu hesap sizin postanızın saatlerine göre değişir.
Gece Postası ve Yazılı Onay
Gece çalışması kural olarak günde 7,5 saati aşamaz. Özel güvenlik hizmetlerinde ise işçinin yazılı onayı alınırsa bu sürenin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.[6]
Onay alınmadan 12 saatlik gece postası yaptırılıyorsa kanunun aradığı şart yoktur. Onay formunu işe girişte, başka evraklarla birlikte imzalamış olabilirsiniz, bu yüzden dosyanızdaki formu ve tarihini kontrol edin.
Kanun gece çalışmasında fazla çalışma yaptırılamayacağını da söyler.[7] İki hükmün birlikte 12 saatlik güvenlik postasına nasıl uygulanacağı mahkemeye göre değişebildiği için gece hesabında kesin rakam yazmadan önce vardiya kaydınıza bakılmalıdır.
Kanun gece çalışması için doğrudan ücret zammı öngörmez. Zam varsa iş sözleşmesinden ya da toplu iş sözleşmesinden gelir, bu yüzden bordroda “gece zammı” satırı görmemeniz tek başına kanuna aykırılık değildir.
Hafta Tatili, Genel Tatil ve Bordro Kalemleri
İşçiye yedi günlük dilim içinde kesintisiz en az 24 saat hafta tatili verilir.[8] Hafta tatilinde çalıştırılıyorsanız çizelgede ve bordroda bunun karşılığı ayrı görünmelidir.
Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışmak, sözleşmede hüküm yoksa işçinin onayına bağlıdır.[9] Aylık ücretli işçi bu günlerde çalışırsa maaşına ek olarak çalıştığı her gün için bir günlük ücret alır.[10]
Bordroda şu kalemler ayrı satır olarak aranır:
- Normal çalışma karşılığı ücret
- Fazla çalışma (saat ve tutar)
- Hafta tatili çalışması
- Ulusal bayram ve genel tatil (UBGT) çalışması
- Gece zammı, sözleşmede varsa
İşveren her ödemede ücret hesap pusulası vermek zorundadır ve bunu vermemek idari para cezası gerektirir.[11] Fazla çalışmanın hiç yazılmadığı, ama puantajda uzun postalar görünen bordro en sık rastlanan eksikliktir.
Sayısal Örnek: 12/24 Düzeni
Brüt asgari ücretle çalışan bir görevli düşünelim. Brüt asgari ücret 33.030 TL’dir.
Aylık 225 saat esas alınırsa (30 gün x 7,5 saat, kanunda yazan bir bölen değil, uygulamada kullanılan varsayım) saat ücreti 33.030 / 225 = 146,80 TL olur. Fazla çalışma saati bunun yüzde elli fazlası olan 220,20 TL’dir.[12]
Haftada ortalama 4 saat fazla çalışma kabul edilirse ayda yaklaşık 17,33 saat çıkar (4 saat x 52 hafta / 12 ay). 17,33 saat x 220,20 TL = yaklaşık 3.817 TL brüt eder, kesintiler bu tutardan düşülür. Gerçek hesap sizin çizelgenizdeki postalara göre farklı çıkar. Fazla çalışmayı telafi çalışmasıyla karıştırmayın; telafi çalışmasının sınırları ayrı konudur.
Fazla çalışma bir yılda 270 saati geçemez.[13] Bu örnekteki yıllık toplam yaklaşık 208 saat (4 x 52) olduğu için sınır içindedir, yine de bazı çizelgelerde bu sınır aşılabilir.
Kıyafet, Silah ve Eğitim Giderleri
Görevliler görev alanında üniforma giyer.[14] Kanun üniformanın bedelini kimin ödeyeceğini söylemez. Borçlar Kanunu işverene, aksine anlaşma ya da yerel uygulama yoksa işin gerektirdiği araç ve malzemeyi sağlama yükümü getirir, üniforma bu çerçevede değerlendirilir.[15]
Silah ve teçhizat konusunda kanun açıktır: koruma ve güvenlik hizmetinde kullanılacak silah ve teçhizat “ilgili kişi veya kuruluş” tarafından temin edilir.[16] Kanun bu bedeli görevliye yüklemez, bu nedenle görevliden istenmesi kanuni dayanaktan yoksun görünür, ancak sözleşme ve uygulama ayrıca incelenmelidir.
Temel eğitim çalışma izninin şartıdır ve yenileme eğitimi altmış ders saatinden az olamaz.[17] Yenileme eğitim giderinin kime ait olduğu kanunda yazmaz, sözleşmeniz ve işyeri uygulamanız belirleyici olur.
Kadro, Alt İşveren ve Sözleşmenin Sona Ermesi
Güvenlik hizmeti çoğu işyerinde ihale yoluyla özel güvenlik şirketine verilir. Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur.[18]
İhale başka şirkete geçse bile aynı yerde çalışmaya devam ediyorsanız işyeri devri hükümleri gündeme gelir. Devreden işverenin devirden önceki borçlardan sorumluluğu devir tarihinden itibaren iki yıl ile sınırlıdır.[19]
Yargıtay, fazla çalışma ücretinin ödenmemesi nedeniyle iş sözleşmesini feshettiğini bildiren güvenlik görevlisinin davasında kıdem tazminatını kabul eden kararı onadı. Bu davada işyeri ihale sonrası başka şirkete geçmiş ve görevli yeni şirkette çalışmaya devam etmişti.[20] İşçinin ücret alacağı hesaplanmadığı ya da ödenmediği için yaptığı fesih 4857 m.24/II-e kapsamındadır.[21]
Fesih bildirimini yazılı ve kanıtlanabilir biçimde yapın. Çalışma izninizin ve kimlik kartınızın iptali gibi 5188’e özgü durumlar ayrı konudur, iş sözleşmesinin sona ermesinde genel hükümler esas alınır. Güvenlik şirketi değişir ve çalıştığınız yer yeni şirkete geçerse imzadan önce iş ilişkisinin devrinde yapılacak kontrolleri gözden geçirin.
Bordro ve Çizelge İçin Kontrol Listesi
- Postaların gün ve saat çizelgesini ay ay topladınız mı?
- 12 saatlik postalarda ara dinlenmeyi (1,5 saat) hesaba kattınız mı?
- Haftalık toplam süreyi ve üç haftalık döngü ortalamasını bulduğunuzda 45 saati aşıyor mu?
- Gece postası için yazılı onay formunuz ve tarihi dosyanızda var mı?
- Bordroda fazla çalışma, hafta tatili ve UBGT satırları puantajınızla uyuşuyor mu?
- Hafta tatili dilimi yedi günde 24 saat kesintisiz mi?
- Kıyafet, silah ve teçhizat bedeli maaşınızdan kesilmiş mi?
- İhale değişikliğinde hizmet süreniz kesintisiz yazılmış mı?
Bu listenin ilk üç maddesi tek başına bir hesap tablosuna dönüşür. Çizelgenizdeki her postayı satır yapın, ara dinlenmeyi düşün, haftalık toplamı bulun.
Sık Sorulan Sorular
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Postalarınız, sözleşmeniz ve toplu iş sözleşmesi sonucu değiştirebileceğinden somut durumunuzu bir avukata göstermeniz yerinde olur. Hangi hakkın hangi maddeye dayandığını işçi hakları tablosunda görebilirsiniz.
Kaynaklar
- 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun m.1-29 ve 4857 sayılı İş Kanunu m.63, 68, 69. 5188’de çalışma süresi, ücret ve ara dinlenme hükmü yoktur. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.63/1-2 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.68/1-c ve son fıkra ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2024/9034 K.2024/11062 (10.09.2024). Karar, 02.10.2018 tarihli E.2015/21941 K.2018/17254 sayılı bozma ilamındaki hesabı onadı. ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2024/9034 K.2024/11062 (10.09.2024). Karar, 02.10.2018 tarihli E.2015/21941 K.2018/17254 sayılı bozma ilamındaki hesabı onadı. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.69/3 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41/6 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.46/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.44/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.47 ve m.49/4 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.37 ve m.102/b ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41/2. Aylık 225 saat böleni kanunda yer almaz, hesap kolaylığı için alınmış varsayımdır. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41/8 ↩
- 5188 sayılı Kanun m.13 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.413/1 ↩
- 5188 sayılı Kanun m.8/3 ↩
- 5188 sayılı Kanun m.11/1 ve m.14/1 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.2/6 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.6/3 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2024/9034 K.2024/11062 (10.09.2024). Bozma ilamına göre tüm çalışma süresi için davalı Bakanlık (asıl işveren), devir tarihine kadarki süre için devreden şirket sorumludur. ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.24/II-e ↩