Gece vardiyasında çalışan işçinin hakları dört başlıkta toplanır: günlük en çok 7,5 saat, işe başlamadan önce sağlık raporu (kadın işçide zorunlu), postalar arasında kesintisiz 11 saat dinlenme ve kadınlar ile 18 yaş altı işçiler için ek yasaklar. Her biri kanunda ya da yönetmelikte yazılıdır ve işyerinde tek tek denetlenebilir.
Gece döneminde fiili çalışma, yalnız turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama-sondaj işlerinde ve işçinin yazılı onayıyla 7,5 saati aşabilir. Bir hafta gece çalışan işçi sonraki hafta gündüz postasına alınır; gece çalışması nedeniyle sağlığının bozulduğunu raporla belgeleyen işçiye ise olanaklar elverdiği ölçüde gündüz postasında iş verilir.
İçindekiler7 başlık
Gece Çalışmasının Kanuni Çerçevesi
İş Kanunu geceyi akşam 20.00 ile sabah 06.00 arasındaki dönem olarak tanımlar. Gece çalışması günde 7,5 saati geçemez.[1]
“İşçilerin gece çalışmaları yedibuçuk saati geçemez.”
Tek istisna dört iştir. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama-sondaj işlerinde işçinin yazılı onayı alınırsa 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.[2] Başka bir işte imzalatılan onay formu bu sınırı kaldırmaz.
Gece çalışmasında haftalar arası denkleştirme de yapılamaz. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, hastane işçilerine ilişkin bir teftiş raporu davasında kanunun gece için denkleştirme öngörmediğini belirtti.[3]
Gündüz postasında 11 saati aşmamak kaydıyla kısmi denkleştirme yapılabilir, ama gecede 7,5 saat sınırı korunur. Haftalık 45 saat dolmasa bile gece 7,5 saati geçen çalışma ayrıca değerlendirilir.
Vardiyanızın gece sayılıp sayılmadığı ve aşan saatin parasal karşılığı ayrı bir hesap konusudur. Bu yazı o hesabı değil, hakların listesini verir.
Gece Postasında Çalışamayacaklar ve Kısıtlı Çalışacaklar
18 yaşını doldurmamış işçi 20.00-06.00 arasındaki işçi postalarında çalıştırılamaz.[4] Yasak işçinin ya da velisinin rızasıyla kalkmaz.
Kadın işçi için ayrı bir yönetmelik vardır ve kuralların çoğu onu korur:[5]
- Hamilelik: Doktor raporuyla gebelik tespit edildiği andan doğuma kadar gece postasında çalıştırılamaz.
- Emzirme: Doğumdan itibaren bir yıl gece çalıştırılamaz. Anne ya da çocuğun sağlığı için gerekli olduğu işyeri hekimi raporuyla belgelenirse süre altı ay uzar.
- Ulaşım: Belediye sınırları dışındaki işyerleri ile posta değişim saatinde toplu taşıma bulunmayan işyerleri, kadın işçiyi uygun araçla evine en yakın merkezden alıp bırakmak zorundadır.
- Eşle aynı posta: Eşi de postalı bir işyerinde çalışan kadın işçi isterse gece postası eşininkine denk gelmeyecek biçimde düzenlenir. Aynı işyerindeki eşlerin aynı postada çalışma isteği ise mümkün olduğunca karşılanır.
Kadın işçi için 7,5 saat sınırı yönetmelikte de tekrar edilir ve aynı dört iş kolundaki yazılı onay istisnası orada da geçerlidir.
Sağlık Raporu ve Düzenli Muayene
Kadın işçi gece postasında çalışmaya başlamadan önce işyeri hekiminden gece çalışmasında sakınca olmadığını belirten rapor alınır. İşveren ayrıca işçinin durumuna ve işyerindeki risklere göre hekimin belirlediği aralıklarla muayeneyi sağlamak zorundadır.[6]
Erkek işçi için gece çalışmasına özgü ayrı bir rapor hükmü Postalar Yönetmeliği ve İş Kanunu m.69 metinlerinde bulunmaz. Onun yerine İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu geçerlidir: işe girişte, iş değişikliğinde ve işin devamı boyunca düzenli aralıklarla sağlık muayenesi yapılır ve maliyet işverende kalır.[7] Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde işe uygunluğu gösteren rapor olmadan işe başlatılamazsınız.
İşverenin muayene giderini sizden istemeye ya da ücretinizden kesmeye hakkı yoktur. Kanun sağlık gözetimi giderlerinin çalışana yansıtılamayacağını açıkça yazar.
Posta Değişimi, Dinlenme ve Hafta Tatili
Gece ve gündüz postalarının işletildiği işyerinde, bir hafta gece çalışan işçi sonraki ikinci hafta gündüz çalıştırılır. İş sağlığı ve güvenliği gerektiriyorsa iki haftalık nöbetleşme de uygulanabilir.[8]
Postası değişen işçi kesintisiz en az 11 saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz. Örneğin sabah 07.00’de gece postasından çıkan bir işçiyi aynı gün 16.00’daki gündüz postasına yazmak bu kurala aykırıdır, çünkü arada yalnız dokuz saat vardır.[9]
Yönetmelik zorunluluk olmadıkça işçilerin postasının değiştirilemeyeceğini de söyler. Gece çalışması nedeniyle sağlığının bozulduğunu raporla belgeleyen işçiye işveren, olanaklar elverdiği ölçüde gündüz postasında durumuna uygun bir iş verir.[10] Hakkın sınırı bellidir: koşul rapor, karşılığı ise olanaklarla sınırlı bir yükümlülüktür.
Postalı işlerde ara dinlenmesi İş Kanunu m.68 esaslarına göre verilir ve haftada en az 24 saat hafta tatili nöbetleşe yolla tanınır.[11] İşveren posta sayısını, postaların başlama ve bitiş saatlerini ve işçi adlarını işyerinde görülebilir biçimde ilan etmek zorundadır.[12]
Gece Vardiyası İçin Kontrol Listesi
Tablodaki her satırı kendi vardiyanızla karşılaştırın. Hayır cevabı çıkan satır, işverenle yazılı konuşacağınız konudur. İşyerinde hekim ve İSG uzmanı bulunup bulunmadığı da bu listeye girer; hekim ve İSG uzmanı kontrolünü sırasıyla yapabilirsiniz.
| Kontrol | Dayanak | Sizde durum |
|---|---|---|
| Gece döneminde fiili çalışmanız günde 7,5 saati aşmıyor mu? | İş K. m.69/3 | Evet / Hayır |
| Aşıyorsa dört iş kolundan birindesiniz ve yazılı onay verdiniz mi? | İş K. m.69/3 | Evet / Hayır |
| Posta değişiminde araya en az 11 saat giriyor mu? | İş K. m.69/son | Evet / Hayır |
| Bir hafta gece, ardından gündüz nöbetleşmesi uygulanıyor mu? | İş K. m.69 ve Yön. m.8 | Evet / Hayır |
| Posta çizelgesi ve isim listesi işyerinde ilan edilmiş mi? | Yön. m.3 | Evet / Hayır |
| Haftada 24 saatlik hafta tatili kullanıyor musunuz? | Yön. m.11 | Evet / Hayır |
| Kadın işçiyseniz işe başlamadan önce hekim raporu alındı mı? | Kadın Yön. m.7 | Evet / Hayır |
| Gebe ya da bir yıl içinde emziren işçiyseniz gündüz postasındasınız mı? | Kadın Yön. m.9 | Evet / Hayır |
| 18 yaşından küçük iseniz 20.00-06.00 postasının dışında mısınız? | Yön. m.5 | Evet / Hayır |
Çizelge ve puantaj kayıtlarının bir kopyasını kendiniz saklayın. Hak ihlali iddialarında tarihli kayıtlar tanık anlatımından daha sağlam delil olur.
Haklar İhlal Edilirse İzlenecek Yol
İlk adım, hangi satırın eksik olduğunu yazılı olarak işverene bildirmektir. E-posta, noter ihtarı ya da iş yeri içi yazılı başvuru tarih kaydı bırakır. Cevap gelmezse Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına şikayet yoluyla iş müfettişi denetimi talep edebilirsiniz. Günde 11 saati aşan çalışma varsa bu sınırın ücreti ve şikayet yolu ayrı bir yazıdadır.
Ücret ya da fazla çalışma alacağı doğduysa bu alacaklar için işçilik alacağı davası öncesinde zorunlu arabuluculuk aranır. Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır, bu yüzden eski aylar bekledikçe düşer.[13]
Gece Vardiyası Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Gece 7,5 saati aşıyorsanız aşım hesabı ayrıca örneklenmiştir. İşyerinizin işkolu ve vardiya düzeni sonucu değiştirebileceğinden somut durumunuz için bir avukata başvurmanız yerinde olur.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.69/1 ve 3 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.69/3 ve Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.7/1 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, 10.01.2023 tarihli E.2022/16457 K.2023/169 sayılı karar ↩
- Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.5 ve 4857 sayılı İş Kanunu m.73/1 (sanayi işleri) ↩
- Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik m.5-9 (RG 24.07.2013, 28717) ↩
- Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik m.7 ↩
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu m.15/1 ve 4 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.69/son-1 ve Postalar Yönetmeliği m.8/1 ve 3 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.69/son ve Postalar Yönetmeliği m.9 ↩
- Postalar Yönetmeliği m.8/2 ↩
- Postalar Yönetmeliği m.10 ve 11 ↩
- Postalar Yönetmeliği m.3 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32/son ve 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3/1 ↩